Η Παλαίλιμνος (επίσημο: Ο Παλαίλιμνος) είναι οικισμός της Κοινότητας Ρουστίκων του Δήμου Ρεθύμνης στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. Ο πληθυσμός του οικισμού είναι 104 κάτοικοι. 

Βρίσκεται 16 χλμ. νοτιοδυτικά (35o 17' 32.39" N, 24o 23' 12.22" E) της πόλης του Ρεθύμνου σε υψόμετρο 300 μέτρων. 

Η πρόβαση στoν οικισμό γίνεται μέσω της παλαιάς εθνικής οδού Ρεθύμνης – Χανίων.

Η οικονομία του οικισμού βασίζεται κυρίως στην κτηνοτροφία (χοίρων και αιγοπροβάτων) και στην ελαιοπαραγωγή. Κοντινά χωριά είναι ο Καλονύκτης στον οποίο υπάγεται εκκλησιαστικά, οι Σαϊτούρες, ο Άγιος Κωνσταντίνος και τα Ρούστικα Ρεθύμνης στα οποία υπάγεται διοικητικά.

Υπάρχουν δυο εκδοχές για την προέλευση της ονομασίας του οικισμού. Σύμφωνα με την πρώτη, η ονομασία οφείλεται σε μία λίμνη που υπήρχε παλαιά στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται το χωριό.

Το διεβρωμένο πέτρωμα που μπορεί να συναντηθεί σήμερα εκεί,καθώς και τα απολιθώματα που έχουν βρεθεί, ενισχύουν την υπόθεση αυτή. Κατά μία δεύτερη εκδοχή, η ονομασία οφείλεται στα πολλά λιμνάζονται νερά που παρατηρούνται τον χειμώνα και σχηματίζουν λίμνη

Παλαιλιμνιανοί

Γιαννουλάκης Μανούσος: πολεμιστής Βαλκανικών Πολέμων με το σώμα του Στυλιανού Γαλερού, στην τιμητική συνοδεία Ρεθύμνου της κηδείας Ελευθερίου Βενιζέλου και εστιάτορας παλιάς πόλης Ρεθύμνης

Γιαννούλης Γ. Νικόλαος: Φαρμακοποιός Τριπόλεως

Παναγιωτάκης Ανδρέας: Αγωνιστής Εθνικής Αντίστασης

Πάτρος (Πατράκης) Αντώνιος του Εμμανουήλ (Πατραντώνης): Ανθυπολοχαγός του ΕΛΑΣ Κρήτης διακριθείς στη Μάχη των Ποταμών στις 11-9-1944 και ιδιοκτήτης της Κρυφής Φωλιάς στην Αθήνα

 H Γωνιά είναι χωριό και έδρα ομώνυμης κοινότητας του Δήμου Ρεθύμνης στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. Απέχει 10,5 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο και είναι κτισμένη σε υψόμετρο 220 μ., πάνω σε λόφο με αμφιθεατρική θέα.

Στη Γωνιά (πρώην δημαρχείο Νικηφόρου Φωκά) εδρεύει η Σχολή Ξεναγών Κρήτης.

Ο Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης αναφέρει ότι το χωριό συνοικίστηκε κατά τον 14ο αιώνα από κατοίκους χωριών της γύρω περιοχής. Το όνομα του χωριού προκύπτει από τη θέση του, στην άκρη (γωνιά) πεδινής έκτασης. Η Γωνιά είναι γνωστή και ως Μικρή (ή Μική κατά την διάλεκτο) Γωνιά, ώστε να ξεχωρίζει από την Ασή Γωνιά (ή Μεγάλη Γωνιά).

Το χωριό αναφέρεται από τον Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 ως Gognamici στην επαρχία Ρεθύμνου. Στην ενετική απογραφή του 1583 από τον Καστροφύλακα αναφέρεται ως Gogna με 121 κατοίκους και ο Φραντσέσκο Μπαζιλικάτα το 1630 κάνει μνεία στο χωριό ως Micigogna.

Κοντά στο χωριό λειτουργούσαν δύο μονές, η μονή της Αγίας Ειρήνης και η μονή της Αγίας Αναστασίας. Οι μονές κατασκευάστηκαν στα τέλη του 15ου αιώνα, καταστράφηκαν από τους Οθωμανούς λόγω της υποστήριξης που παρείχαν στους επαναστάτες και εγκαταλείφθηκαν στις αρχές του 20ού.

Το χωριό συμμετείχε στις επαναστάσεις εναντίον των Οθωμανών και γι'αυτό το λόγο πυρπολήθηκε από τους Τούρκους τρεις φορές, το 1770, το 1821 και το 1866. Το χωριό μετά από κάθε καταστροφή του ξαναχτιζόταν. 

Ήταν ένα από τα χωριά της περιοχής στο οποίο κατοικούσαν χριστιανοί, σε αντίθεση με τα γειτονικά χωριά Άγιο Αντρέα, Άνω και Κάτω Βαλσαμόνερο και Μονοπάρι.

 Το 1834, σύμφωνα με την αιγυπτιακή απογραφή εκείνης της χρονιάς, στη Γωνιά κατοικούσαν 25 χριστιανικές και 4 τουρκικές οικογένειες

Ο κεντρικός ναός της ενορίας Γωνιάς είναι αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο και είναι μονόκλιτος. Ο ναός ανακαινίστηκε το 1887 και φέρει σκαλιστό τέμπλο με εικόνες φιλοτεχνημένες από τον Ιωάννη Σταθάκη. 

Οι κάτοικοι είχαν κρύψει τις παλιές εικόνες του ναού ώστε να μην καταστραφούν από τους Τούρκους και από αυτές έχει βρεθεί η εικόνα του Ιωάννη του Προδρόμου, η οποία αφότου συντηρήθηκε τοποθετήθηκε στο τέμπλο του ναού.

Ο νεκροταφικός ναός είναι αφιερωμένος στην Αγία Ειρήνη. Άλλες εκκλησίες του χωριού περιλαμβάνουν τις Kοίμηση της Θεοτόκου, Aγία Κυριακή, Άγιος Αντώνιος, Aγιοι Πέτρος και Παύλος (σπηλαιώδης) και Άγιος Νεκτάριος.

Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται στον δήμο Ατσιπόπουλου και είχε 300 κατοίκους, όλοι χριστιανοί. Στην απογραφή του 1900 είχε 379 κατοίκους και υπαγόταν στον ίδιο δήμο. Στην απογραφή του 1920 αναφέρεται ως έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου.

 Το 1925, η Γωνιά ορίστηκε έδρα κοινότητας, η οποία παρέμεινε μέχρι την Καποδιστριακή διοικητική διαίρεση, οπότε και το χωριό προσαρτήθηκε στον Δήμο Νικηφόρου Φωκά, του οποίου ορίστηκε έδρα

Το χωριό γνώρισε νέα περίοδο ανάπτυξης μετά τη δεκαετία του 1990.

Αξιόλογοι Γωνιώτες

Αποστολάκη Γωγώ: πρώην παρουσιάστρια ειδήσεων του Κρήτη TV

Αποστολάκης Νικ. Γιάννης: φιναλίστ σούπερ καπ ποδοσφαίρου 2026 με τον ΟΦΗ

Δασκαλάκης Μάρκος και Σ. του Μάρκου: εθνικοί αγωνιστές Κρητικών Επαναστάσεων και Α' Παγκοσμίου Πολέμου αντίστοιχα

Δασκαλάκης Παύλος ή Ζουρνάς: πληρεξούσιος και οπλαρχηγός Κρητικών Επαναστάσεων

Περβολιανάκης Δημήτριος: ομαδάρχης ΕΟΡ Μικράς Γωνιάς στην Εθνική Αντίσταση

Σκαλίδης Γιάννης: λυράρης

  Ο Παραδοσιακός Ξυλόφουρνος του Στέφανου Αλεξανδράκη είναι ο τελευταίος και δεσπόζει στο κέντρο της παλιάς πόλης του Ρεθύμνου. Βρίσκεται στην οδό Τσαγρή, όπου αποτελεί πέρασμα για ντόπιους και τουρίστες.

«Η οικογένεια μου ανέλαβε τον φούρνο γύρω στο 1988. Κι εμείς τώρα συνεχίζουμε…». λέει ο Στέφανος και συνεχίζει: Τον προσέχουμε και τον συντηρούμε. Μάλιστα την περίοδο της Kατοχής, οι Γερμανοί βλέποντας από ψηλά τον καπνό που έβγαινε από τον φούρνο, θεώρησαν ότι πρόκειται για κάποιο εργοστάσιο και τον βομβάρδισαν. Αλλά ευτυχώς η οβίδα έπεσε δίπλα από τον φούρνο και όχι επάνω του. Η τρύπα υπάρχει μέχρι σήμερα, όμως έχει πια καλυφθεί μετά την τελευταία συντήρηση του οικοδομήματος».

ΠΗΓΗ - ΚΕΙΜΕΝΑ

ΦΩΤ- ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΕΝΝΑΡΑΚΗΣ