Τα Πεζά του Δήμου Αρχανών-Αστερουσίων

 Τα Πεζά είναι οικισμός και έδρα ομώνυμης κοινότητος καθώς και του Δήμου Αρχανών-Αστερουσίων στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου της Κρήτης. Ανήκε στην επαρχία Πεδιάδος και βρίσκεται στο κέντρο του φερώνυμου λεκανοπεδίου, εν μέσω αμπελώνων και ελαιώνων σε υψόμετρο 310 μέτρα.

Οι κάτοικοι ασχολούνται με την παραδοσιακή αμπελοκαλλιέργεια και την ελαιοκομία, και πρωτίστως εργάζονται σε επιχειρήσεις στον κατασκευαστικό τομέα (οικοδομές, ελαιοχρωματισμούς) και τις τουριστικές υπηρεσίες, ή ασχολούνται με το εμπόριο. Τα βασικότερα γεωργικά προϊόντα είναι το εκλεκτής ποιότητας λάδι με ονομασία προέλευσης , και το επίσης επώνυμο ΟΠΑΠ κρασί. 

Δεν εξάγονται πλέον επιτραπέζια σταφύλια στο εξωτερικό (παλιότερα λειτουργούσαν πολλά συσκευαστήρια). Η τυποποίηση των κρασιών και του λαδιού γίνεται σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, οι οποίες βρίσκονται στην "Ένωση Πεζών" (Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Πεζών) και η οποία αποτελείται από δεκαεννέα πρωτοβάθμιους συνεταιρισμούς, που αντιπροσωπεύουν 3.200 παραγωγούς οίνου και ελαιόλαδου.

Η οργάνωση των βιομηχανικών εγκαταστάσεων της Ενώσεωςείναι άρτια. Στον οικισμό λειτουργούν μεταξύ άλλων Περιφερειακό Ιατρείο, ΚΕΠ, ΚΔΑΠ, Βρεφονηπιακός Σταθμός, Τράπεζα (Παγκρήτια Συνεταιριστική), εμπορικά καταστήματα, ταβέρνες κ.λπ., ενώ το νέο Δημοτικό Κατάστημα είναι στη φάση της κατασκευής. Τα Πεζά ήταν και είναι συγκοινωνιακός κόμβος της περιοχής, ως ενδιάμεσος σταθμός στον εθνικό δρόμο από το Ηράκλειο προς το Αρκαλοχώρι και τη Βιάννο.

Στο χωριό βρίσκεται η αίθουσα συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου (παλιός βενετσιάνικος ναός, μουσουλμανικό τζαμί και δημοτικό σχολείο), ο ναός του Αγίου Νικολάου και η παλιά εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου. Στο ξωκκλήσι του Αγίου Κωνσταντίνου έχουν ανασκαφεί χτιστά μεσαιωνικά πατητήρια.

Ο οικισμός είναι πολύ παλιός. Αναφέρεται σε έγγραφα του 1212 με την ονομασία Piscia σε έγγραφο με το οποίο ο Δόγης της Βενετίας Πιέτρο Τσιάνι επιβεβαιώνει την παραχώρηση μερικών χωριών στη μονή της Παναγίας του Σινά, από την εποχή των Βυζαντινών. Εξάλλου, τον οικισμό τον βρίσκουμε και σε συμβόλαια αγοραπωλησίας κρασιού του 1271 και αναφέρεται στο δουκικό αρχείο του Χάνδακα. 

Το 1583 αναγράφεται στον Καστροφύλακα με το όνομα Pesá στην επαρχία Πεδιάδος και με 214 κατοίκους. Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 είχε 5 χριστιανικές και 5 τουρκικές οικογένειες και στην απογραφή του 1881 με 157 Χριστιανούς και 34 Τούρκους.

Από το 1920 και μετά ανήκουν στην ομώνυμη κοινότητα, στην οποία παρέμειναν μέχρι τη σύσταση του δήμου Νίκου Καζαντζάκη με το πρόγραμμα Καποδίστριας, και του οποίου ορίστηκαν έδρα. Με το πρόγραμμα Καλλικράτης, τα Πεζά έγιναν έδρα του δήμου Αρχανών-Αστερουσίων