Το Γκάζι (παλαιότερα Γκαζοχώρι ή και Φωταέριο) είναι συνοικία της Αθήνας, μεταξύ της Ιεράς Οδού και της οδού Πειραιώς. Οφείλει την ονομασία της στις γειτονικές εγκαταστάσεις του φωταερίου.

Το εργοστάσιο παραγωγής αεριόφωτος ιδρύθηκε το 1857. Γύρω στο 1910 εγκαταστάθηκαν στην περιοχή οίκοι ανοχής της Αθήνας, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να αποκαλείται εκείνη την εποχή η περιοχή και οι οίκοι ανοχής γκάζι ή γκαζοχώρι. 

Με το όνομα γκαζοχωρίτης αποκαλούνταν ο τακτικός θαμώνας των οίκων αυτών, ενώ γκαζοχωρίτισσα η κάθε ιερόδουλη που δούλευε εκεί. Γύρω από το εργοστάσιο φωταερίου άρχισαν σταδιακά να οικοδομούνται στα μέσα του 20ού αιώνα χαμηλές κατοικίες με λίγα δωμάτια και μεγάλες αυλές που φιλοξενούσαν πολυμελείς οικογένειες των Αθηνών. Επρόκειτο για υποβαθμισμένη περιοχή, ενώ χαρακτηριστικός δρόμος ήταν η οδός Βουτάδων, όπου βρισκόταν το εργοστάσιο.

Το 1967 εξαιτίας των δύσκολων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών που επικρατούσαν στη βόρεια Ελλάδα, οικογένειες μουσουλμάνων κατέβηκαν στην Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στο Γκάζι, αναζητώντας εργασία στο εργοστάσιο παραγωγής αεριόφωτος.

 Με το πέρασμα των ετών, στην περιοχή σταδιακά άνοιξαν πολυάριθμα συνεργεία αυτοκινήτων και συναφή καταστήματα ενώ την ίδια περίοδο στην συνοικία εγκαταστάθηκαν νέοι οίκοι ανοχής.

Την 1η Οκτωβρίου του 1984 το εργοστάσιο παραγωγής αεριόφωτος έπαψε οριστικά να λειτουργεί μετά τις έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής και σήμερα στο χώρο του λειτουργεί η Τεχνόπολις του Δήμου Αθηναίων.

Μετά το 2000, το Γκάζι παρουσιάζει τάσεις αστικού εξευγενισμού. Η περιοχή εμφανίζει δραστήρια νυχτερινή ζωή και λειτουργούν νυχτερινά κέντρα, καφέ, εστιατόρια και φιλικά προς την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα καταστήματα. 

Στην περιοχή έχει εγκατασταθεί επίσης παράρτημα του Μουσείου Μπενάκη. Σημείο κατατεθέν αποτελεί η Τεχνόπολις του Δήμου Αθηναίων που λειτουργεί σήμερα ως πολυδύναμο πολιτιστικό κέντρο. 

Το Γκάζι έχει συνδεθεί με το Θησείο μέσω των πεζοδρομήσεων της Ερμού, της κατασκευής πάρκων και ελεύθερων χώρων, ενώ σημείο-σταθμός στην ανάπτυξή του στάθηκε η λειτουργία του σταθμού μετρό Κεραμεικός.

ΠΗΓΗ ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

 Η Λαχανάδα είναι πεδινός οικισμός του νομού Μεσσηνίας. Βρίσκεται στο νότιο άκρο της Μεσσηνιακής χερσονήσου, κοντά στην Φοινικούντα , σε απόσταση 2 χιλιομέτρων από την ακτή. 

Στον οικισμό, που σήμερα κατοικείται από 163 ανθρώπους, θα βρείτε ενοικιαζόμενα δωμάτια και ταβέρνες.

Οι κάτοικοί της Λαχανάδας είναι όλοι Κρητικής καταγωγής. Ο Μεσσήνιος ιστορικός συγγραφέας Δικαίος Β. Βαγιακάκος στη μελέτη του «Κρήτες πρόσφυγες εις την Πελοπόννησον επί Καποδίστρια», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Μνημοσύνη» (τόμος Α’, 1967, σελ. 41-70) υποστηρίζει ότι το 1831 εγκαταστάθηκαν Κρητικοί και στη Λαχανάδα. Γράφει: «Λαχανάδα.

 Ενταύθα εγκατεστάθησαν οι τελευταίοι Κρήτες πρόσφυγες εξ Αγίου Βασιλείου και Αμαρίου υπό τον στρατηγόν Τσουδερόν και τον Στρατήν Δεληγιαννάκην. Μεταξύ τούτων ήσαν πολλά γυναικόπαιδα, τα οποία μετακινήθησαν κανονικώς δια πλοίων της Ύδρας. Ο διοικητής των Μεσσηνιακών Φρουρίων ανέφερεν ότι τα διανεμηθέντα στρέμματα ήσαν 3.500 αξίας 28.000 φοινίκων».

Οι κάτοικοι της Λαχανάδας είναι αυτοί που στα νεότερα χρόνια (1840-1850) κατοίκησαν την Φοινικούντα. Οι Κρητικοί της Λαχανάδας και της Φοινικούντας συνέχισαν, τα πρώτα χρόνια, να ντύνονται, όπως και στην Κρήτη, φορούσαν δηλαδή τις κρητικές βράκες με το κόκκινο φέσι, ενώ μιλούσαν την κρητική διάλεκτο, υπολείμματα της οποίας ακούγονται και σήμερα.

ΠΗΓΗ www.gargalianoionline.gr/

 Η περιοχή (του) Γουδή (που έχει επικρατήσει ως «το Γουδί»), είναι περιοχή της Αθήνας στα βορειοανατολικά του κέντρου της πόλης, που περιλαμβάνει κυρίως ακατοίκητες εκτάσεις, αλλά και την ομώνυμη συνοικία. Στο μέρος αυτό έλαβε χώρα το 1909 ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: το Κίνημα στο Γουδί. 

Η περιοχή είναι γνωστή και ως τόπος εγκατάστασης Μικρασιατών προσφύγων και εκτέλεσης των καταδικασθέντων στη Δίκη των έξι για τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922.

Στην διάρκεια του 20ού αιώνα, στο Γουδί αναπτύχθηκε ομώνυμη συνοικία γύρω από την εκκλησία του Αγίου Θωμά. Επίσης, οικοδομήθηκαν μεγάλα νοσοκομεία όπως το Σωτηρία, το Λαϊκό, το Παίδων και το 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο. 

Μέχρι και σήμερα όμως, το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής είναι άκτιστο και περιλαμβάνει σημαντικές εκτάσεις πρασίνου, όπως το Άλσος Στρατού και τις πευκόφυτες εκτάσεις του Νοσοκομείου Σωτηρία. Σε τμήμα του Άλσους Στρατού στεγάζεται η Εθνική Γλυπτοθήκη, ενώ σε κοντινή απόσταση βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του Ιππικού Συλλόγου Αθηνών.

Η περιοχή Γουδή οριοθετείται δυτικά από τη λεωφόρο Μεσογείων, βόρεια και βορειοανατολικά από τη λεωφόρο Κύπρου και την περιοχή Παπάγου, ανατολικά - νοτιοανατολικά από την οδό Κοκκινοπούλου και νοτιοδυτικά από την οδό Σινώπης. 

Από πλευράς διοίκησης, ένα μέρος της περιοχής, το νότιο, ανήκει στον Δήμο Ζωγράφου, και το βόρειο στον Δήμο Αθηναίων, με όριο την οδό Παπαδιαμαντοπούλου.

Το όνομα φαίνεται πως προέρχεται από μεγάλη οικογένεια των Σπετσών που διακρίθηκε κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Το άλλοτε αποκαλούμενο πεδίον του Γουδή, ή πεδίον Γουδή χρησιμοποιούνταν ως πεδίο ασκήσεων των στρατιωτών και η επ' αυτού μικρή εκκλησία του Αγίου Θωμά ήταν τόπος μικρών εκδρομών των κατοίκων της παλιάς Αθήνας.

Σε αυτή την περιοχή λειτούργησε επίσης και το πρώτο ελληνικό σκοπευτήριο καλούμενο Σκοπευτήριο Αθηνών, που αργότερα μεταφέρθηκε στην Καλλιθέα για να μετατραπεί από τους Ιταλούς (στη διάρκεια της Κατοχής 1941-1944) σε φυλακή.

Στην περιοχή του Γουδή ιδρύθηκε το 1896 το Νοσοκομείο Παίδων, σήμερα Γενικό Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία», το οποίο τέθηκε σε λειτουργία το 1901.

Στις 15 Αυγούστου του 1909, αξιωματικοί της Φρουράς των Αθηνών συνωμότησαν δημιουργώντας τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο και, συγκεντρωθέντες στου Γουδή, κήρυξαν επανάσταση υπό τον συνταγματάρχη του πυροβολικού Ζορμπά, ανατρέποντας την κυβέρνηση του Δημητρίου Ράλλη και επιβάλλοντας μεταρρύθμιση του Συντάγματος, που δεν μπορούσε κατά την αντίληψή τους να κάνει από μόνη της η κυβέρνηση. Η επανάσταση εκείνη έμεινε γνωστή ως Κίνημα στο Γουδί.

Η αστυφιλία που γνώρισε η πόλη της Αθήνας αλλά και η μετέπειτα εξέλιξη της Μικρασιατικής Καταστροφής με την εγκατάσταση Ελλήνων προσφύγων από την Μικρά Ασία ενέτειναν την οικιστική ανάπτυξη της περιοχής σε σύντομο χρονικό διάστημα. Προς διατήρηση της μνήμης η οδός στο κέντρο της συνοικίας ονομάζεται Μικράς Ασίας ενώ πολλά οδωνύμια της περιοχής φέρουν ονόματα μικρασιατικών περιοχών και πόλεων (όπως Λυκαονίας, Καισαρείας, Λυδίας, Λυκίας).

Στις 15 Νοεμβρίου του 1922, εκτελέστηκαν στου Γουδή οι καταδικασθέντες από έκτακτο δικαστήριο (υπόθεση γνωστότερη ως η δίκη των έξι), κατηγορηθέντες ως υπαίτιοι της Μικρασιατική καταστροφής πολιτικοί Δημήτριος Γούναρης, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, Νικόλαος Στράτος, Νικόλαος Θεοτόκης και Γεώργιος Μπαλτατζής καθώς και ο τότε αρχιστράτηγος Γεώργιος Χατζηανέστης. Του δε γεγονότος αυτού είχε προηγηθεί στον ίδιο χώρο δημόσια καθαίρεση στρατιωτικών.

Το 1927 άρχισαν να ανεγείρονται τα μεγάλα εργαστήρια και παραρτήματα του Πανεπιστημίου Αθηνών και ειδικότερα της Ιατρικής Σχολής. Σημαντικό μέρος της έκτασης της περιοχής καταλάμβανε το τότε φθισιατρείο (σανατόριο) Σωτηρία, το οποίο σήμερα λειτουργεί ως Γενικό Νοσοκομείο Νοσημάτων Θώρακος. 

Πολύ μεγάλο επίσης μέρος καταλάμβαναν τα στρατόπεδα της συνοικίας αυτής και γενικότερα το πεδίο Γουδή που συνδέθηκε επανειλημμένα με στρατιωτικούς που επιχείρησαν ανάμειξη στην πολιτική ζωή της χώρας.

Στις 21 Απριλίου του 1967, με αφετηρία πάλι του Γουδή, επίορκοι αξιωματικοί, στελέχη της μετέπειτα Χούντας των συνταγματαρχών, κίνησαν άρματα μάχης και κατέλυσαν κυβέρνηση και δημοκρατία προχωρώντας σε εκτεταμένες συλλήψεις και περιορισμούς και εκτοπισμούς πολιτικών και πολιτών.

Το στρατόπεδο του Γουδή φιλοξενούσε το ιππικό του Στρατού. To 1945 συγκροτήθηκε η Σχολή Τεθωρακισμένων για την εκπαίδευση αξιωματικών και οπλιτών, η οποία λειτούργησε μόνο για λίγους μήνες. Το Σεπτέμβριο του 1954 η σχολή επέστρεψε και πάλι στου Γουδή ως Κέντρο Εκπαίδευσης Τεθωρακισμένων (Κ.Ε.ΤΘ.) και λειτούργησε μέχρι τον Ιούλιο του 1975, τη χρονιά που μεταφέρθηκε στον Αυλώνα Αττικής. 

Στον χώρο του πρώην στρατοπέδου, στις αθλητικές εγκαταστάσεις που δημιουργήθηκαν για τον σκοπό αυτό, διεξήχθησαν, κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, τα αγωνίσματα της αντιπτέρισης (badminton) και του μοντέρνου πεντάθλου.

 Επίσης, από το 2004 λειτουργεί η Εθνική Γλυπτοθήκη που στεγάζεται σε δύο διαμορφωμένα κτίρια των πρώην βασιλικών στάβλων και περιβάλλεται από μία έκταση 6.500 τ.μ. στο Άλσος Στράτου.

Αντιρρήσεις για την ονομασία

Η ονομασία Γουδί σε ουδέτερο γένος ήταν αρκετά διαδεδομένη, μέχρι τις προσπάθειες της μεταφράστριας Βασιλικής Καραγιάννη, που ξεκίνησαν το 2005, για αλλαγή στη γενική Γουδή. Ο ισχυρισμός της, ότι κτήματα στην περιοχή ανήκαν στην εφοπλιστική οικογένεια Γουδή των Σπετσών είτε ως ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες που προσέφερε στη διάρκεια του Αγώνα του 1821, είτε (κατ' άλλους) ως κατοχυρωμένα με οθωμανικά παραχωρητήρια (χοτζέτια), είναι αληθής.

Από την άλλη, είναι γνωστό φαινόμενο στην ελληνική γλώσσα να μετασχηματίζονται τα τοπωνύμια με την πάροδο των αιώνων και από γενική αρσενικού (που δηλώνει τον ιδιοκτήτη) να μετατρέπονται σε ονομαστική ουδετέρου. 

Τα παραδείγματα αφθονούν σε όλη την Ελλάδα. Στα τέλη του 19ου αιώνα πάντως είχε πια επικρατήσει τελείως ο τύπος το Γουδί, εξού και η έκφραση «Το κίνημα στο Γουδί» και το άρθρο του Ελευθερίου Βενιζέλου Όχι εις το Γουδί στην εφημερίδα Εμπρός στις 7/6/1930.

Οι αντιρρήσεις της Βασιλικής Καραγιάννη για την απότιση τιμής στην ξεχασμένη οικογένεια Γουδή, όμως, πέρασαν στο δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας χωρίς αντίλογο, το 2006, με αποτέλεσμα να γίνουν αλλαγές σε οδικές σημάνσεις και ονομασίες γραμμών λεωφορείων.

Στρατόπεδα

Σήμερα, στου Γουδή βρίσκεται η έδρα της Ανώτατης Στρατιωτικής Διοίκησης Υποστήριξης Στρατού. Λειτουργούν επίσης δύο στρατόπεδα, το Στρατόπεδο Στρατηγού Ν. Ζορμπά, όπου εδρεύει η Υποδιεύθυνση Αποκατάστασης Τάξης της Ελληνικής Αστυνομίας και το Στρατόπεδο Βαρύτη, όπου βρίσκεται το Φρουραρχείο Αθηνών και το οδοντιατρείο φρουράς.

Σχολές υγείας και νοσοκομεία

Η περιοχή του Γουδή εκτός από στρατιωτική περιοχή είναι και σημαντική φοιτητική περιοχή. Σε αυτή βρίσκονται η Ιατρική Σχολή, η Οδοντιατρική Σχολή και η Νοσηλευτική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Επίσης οι εγκαταστάσεις της Πολυτεχνειούπολης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου συνορεύουν με τη συνοικία.

Στην περιοχή λειτουργούν τα Νοσοκομεία Παίδων Αγία Σοφία και Παναγιώτη και Αγλαΐας Κυριακού, το Λαϊκό Νοσοκομείο, το Γεώργιος Γεννηματάς - Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών (Γενικό Κρατικό), το Σωτηρία - Γενικό Νοσοκομείο Νοσημάτων Θώρακος Αθηνών, το 401 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών και το 251 Γενικό Νοσοκομείο Αεροπορίας. 

Η κεντρική εκκλησία της περιοχής είναι ο Άγιος Θωμάς.

Τα παλαιότερα κτήρια νοσηλευτικού ιδρύματος οικοδομήθηκαν στην περιοχή τον 19ο αιώνα, κι ανήκαν σε ένα εξειδικευμένο ινστιτούτο ή «σανατόριο», το οποίο αναλάμβανε την νοσηλεία και διαβίωση φθισικών, δηλαδή ατόμων που είχαν προσβληθεί από φυματίωση. Η ίδρυση του νοσοκομείου αυτού, που ονομάστηκε «Η Σωτηρία», υπήρξε πρωτοβουλία της Σοφίας Εγκαστρωμένου-Σλήμαν, η οποία παραχώρησε και την μεγάλη έκταση στην οποία οικοδομήθηκε το νοσοκομείο, στα ανατολικά της λεωφόρου Μεσογείων.

Ένα μέρος των εκτάσεων στου Γουδή περιήλθε στις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, οι οποίες δημιούργησαν εκεί στρατόπεδα και αργότερα δύο μεγάλα στρατιωτικά νοσοκομεία: ένα για την εξυπηρέτηση των στελεχών του Στρατού και των οικογενειών τους, κι ένα για τα στελέχη της Πολεμικής Αεροπορίας.

ΠΗΓΗ ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

 Η Άρτα είναι η πρωτεύουσα της Π.Ε. Άρτας της Περιφέρειας Ηπείρου και του Δήμου Αρταίων, καθώς και η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Ηπείρου μετά τα Γιάννενα, με πληθυσμό 24.079 κατοίκους. 

Επίσης, η Ιστορία της ανάγει την ίδρυσή της από τους Κορίνθιους, ως Αμβρακία. Εκτείνεται εκατέρωθεν του ποταμού Αράχθου όπου και βρίσκεται το φημισμένο πέτρινο Γεφύρι της Άρτας, σήμα κατατεθέν της πόλης, γνωστό από το ομώνυμο δημοτικό ποίημα. Η πόλη είναι χτισμένη στη θέση της αρχαίας Αμβρακίας και έχει ιδιαίτερα σημαντική βυζαντινή παράδοση από την εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1205-1479).

Η ίδρυση της αρχαίας Αμβρακίας τοποθετείται από τους αρχαιολόγους στο 625 π.Χ. Ιδρύθηκε από τον Γόργο, νόθο γιο του Κύψελου, τυράννου της Κορίνθου σε μια περιοχή που ανήκε στους Δρύοπες. Έλαβε μέρος στους Περσικούς πολέμους, διαθέτοντας επτά πλοία στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας και πεντακόσιους οπλίτες στη Μάχη των Πλαταιών.

Στον Αμβρακικό κόλπο υπήρχε επίνειον της Αμβρακίας με το όνομα Άμβρακος. Η Αμβρακία και ο Άμβρακος συνδέονταν με την πλακόστρωτη ή σκυρόστρωτη (χαλικόστρωτη) Ιερά Οδό, πλάτους 12 μέτρων, της οποίας έχουν αποκαλυφθεί 300 μ., κοντά στο σύγχρονο στάδιο της Άρτας Διάσημοι Αμβρακιώτες ήταν ο γλύπτης Πολύστρατος, ο μουσικός Επίγονος, ο ποιητής της μέσης κωμωδίας Επικράτης και ο ολυμπιονίκης Λέων της 96ης Ολυμπιάδας. Το 500 π.Χ. κτίσθηκε στην Αμβρακία ο μεγάλος Ναός του Απόλλωνος Σωτήρος.

Τα ερείπιά του σώζονται κοντά στην Πλατεία Κιλκίς της σημερινής Άρτας. Επί βασιλείας του Πύρρου Α΄, το 295 π.Χ., η Αμβρακία έφτασε στη μέγιστη ακμή της, όντας πρωτεύουσα του βασιλείου του. Ο Πύρρος γέμισε την Αμβρακία με μεγάλες οικοδομές, ναούς, αγάλματα και ζωγραφικούς πίνακες. Τότε χτίστηκε η αρχική μορφή του γεφυριού του Αράχθου, το Μικρό Θέατρο (κοντά στον Άγιο Κωνσταντίνο), το Μεγάλο Θέατρο (κοντά στον ναό του Απόλλωνα), και το Πρυτανείο (δίπλα στον ναό του Απόλλωνα).

Μετά τον θάνατο της Βασίλισσας της Ηπείρου Δηϊδάμειας B΄, το έτος 232 π.Χ., οι Ηπειρωτικές πόλεις αποφάσισαν να συνενωθούν πολιτικά, υπό το «Κοινό των Ηπειρωτών» ως ομόσπονδο κράτος με το δικό της κοινό αντιπροσώπων, ή συνέδριο, όπως αναφέρονταν, αλλά και κοινό νόμισμα. Το Κοινό των Ηπειρωτών έπαυσε να υπάρχει με τη ρωμαϊκή εισβολή του 168 π.Χ.

Η Αμβρακία επαναστάτησε κατά των Ρωμαίων, αλλά υποχρεώθηκε να συνθηκολογήσει και ο ύπατος Marcus Fulvious Noviliorus διέταξε να μεταφερθούν πολλοί καλλιτεχνικοί θησαυροί της Αμβρακίας στη Ρώμη το έτος 168 π.Χ. Μετά το 31 π.Χ., οι Ρωμαίοι μετέφεραν τον πληθυσμό της στη Νικόπολη και, για 1.000 χρόνια, η πόλη ήταν έρημη, όπως μαρτυρεί και ο Παυσανίας.

Βυζαντινή εποχή (324 μ.Χ. - 1205 μ.Χ.)

Μετά την ίδρυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η περιοχή ακολούθησε την πορεία του Θέματος Νικοπόλεως. Περί το έτος 1000 μ.Χ. εμφανίζεται το όνομα Άρτα, από το λατινικό artus, arta, artum = στενός, στενή, στενό.[εκκρεμεί παραπομπή] Κατά την άποψη του μητροπολίτη Άρτης & Πρεβέζης Σεραφείμ Ξενόπουλου το όνομα προήλθε από το αρτίζομαι, και τη φράση «Άρτα αρτυμή του κόσμου» λόγω της παραγωγής σιτηρών που τάϊζε τον κόσμο.

 Στην περιοχή υπάρχουν πολλές εκκλησίες που χρονολογούνται από τον 9ο και τον 10ο αιώνα μ.Χ., η Άρτα αναφέρεται για πρώτη φορά την εποχή που ο Νορμανδός Βοημούνδος Α΄ της Αντιόχειας πολιόρκησε την πόλη. Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπό τη Δυναστεία των Κομνηνών είχε συνεχείς διασυνδέσεις με τη Δημοκρατία της Βενετίας και ήταν έδρα επισκοπής (1157) Ο Ιουδαίος περιηγητής Μπενχαμίν οφ Τουδέλα την επισκέφτηκε (1165). Στα τέλη του 12ου αιώνα η Άρτα έγινε Επίσκεψις υπό το Θέμα Νικοπόλεως.

Όταν οι Λατίνοι κατέκτησαν στην Δ΄ Σταυροφορία την Κωνσταντινούπολη, η Άρτα καταγράφεται στην Λατινική διανομή, εισήλθε στο μερίδιο της Βενετίας.[8] Οι Βενετοί δεν πρόλαβαν να αναλάβουν τον έλεγχο, κατέφθασε ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας, ίδρυσε τη δυναστεία του και δημιούργησε το δικό του κράτος το Δεσποτάτο της Ηπείρου. Το Δεσποτάτο της Ηπείρου, μαζί με την Αυτοκρατορία της Νίκαιας και την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, θεωρούνταν η νόμιμη συνέχεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το έτος 1205 μ.Χ., ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας, επιστρέφει εσπευσμένα στην Ήπειρο, κατόπιν έκκλησης για βοήθεια από τον διοικητή της Νικοπόλεως Σεναχηρείμ, αλλά τον βρίσκει νεκρό από τους στασιαστές Νικοπολίτες, οι οποίοι τον είχαν ήδη δολοφονήσει. 

O Μιχαήλ Κομνηνός βρίσκει την ευκαιρία να σφετερισθεί την περιουσία του Σεναχηρείμ και την κηδεμονία της πρώην αυτοκρατορικής επαρχίας του «Θέματος Νικοπόλεως» και αμέσως ιδρύει το Δεσποτάτο της Ηπείρου, με νέα έδρα, την Άρτα, διαλύοντας τη συμμαχία με τον Βονιφάτιο Μομφερρατικό. Επί εποχής του Μιχαήλ Κομνηνού κτίζεται το Κάστρο της Άρτας, παρέμεινε η πρωτεύουσα του Δεσποτάτου στο μεγαλύτερο διάστημα της ύπαρξης του.

Στην πόλη σημειώθηκε σημαντική οικοδομική δραστηριότητα, πολλές εκκλησίες κτίστηκαν και πολλές άλλες ανακαινίστηκαν όπως η Εκκλησία της Παρηγορήτισσας και η εκκλησία της Κάτω Παναγιάς. Μετά το 1227 δημιουργήθηκαν στην Άρτα νέες οχυρώσεις και έγινε η έδρα εκκλησιαστικού Συμβουλίου (1213, 1219, 1225). Το Χρονικό των Τόκκων που γράφτηκε τον 15ο αιώνα την περιγράφει σαν "το επίκεντρο της αγροτικής γονιμότητας με πολλούς ταύρους, αγελάδες και άλογα". Η πόλη είχε απευθείας σύνδεση με τη Δημοκρατία της Βενετίας και τη Ραγκούζα, εξήγαγε κρέας, σαλάμι και λουκάνικα. Τα αρχαιολογικά ευρήματα έδειξαν επίσης μια τοπική μορφή κεραμικής.

Το Δεσποτάτο της Ηπείρου γεωγραφικά εκτείνονταν, νότια από την Πάτρα έως και τη μισή περίπου σημερινή Αλβανία μέχρι το Δυρράχιο και δυτικά από την Πρέβεζα έως τη Θεσσαλία και τις Πρέσπες. Το έτος 1210 μ.Χ. ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας, συμμάχησε με τη Βενετία και επιτέθηκε στη Θεσσαλονίκη. Ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας κατέλαβε μία σειρά από πόλεις επεκτείνοντας τα όρια του Δεσποτάτου: Λάρισα (έτος 1212), Δυρράχιο (1214), Κέρκυρα (1214). Επίσης κατέλαβε την παραλιακή ζώνη του Κορινθιακού κόλπου. Μετά τη Μάχη της Πελαγονίας (1259) κατέλαβαν την πόλη τα αντίπαλα στρατεύματα από την Αυτοκρατορία της Νίκαιας που σύντομα ανέκτησαν την Κωνσταντινούπολη (1261) αλλά την ανακατέλαβε ο Ιωάννης Α΄ Δούκας.

Ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος έκανε νέα επίθεση στην Άρτα από ξηρά και θάλασσα αλλά χωρίς καμιά επιτυχία (1292). Η πόλη καταστράφηκε από φωτιά (1313), την επόμενη χρονιά επιτέθηκαν ξανά τα Βυζαντινά στρατεύματα. Ο τελευταίος απόγονος του Μιχαήλ Α΄ Θωμάς Κομνηνός Δούκας δολοφονήθηκε (1318) από τον Παλατίνο κόμη της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου Νικόλαο Ορσίνι, η Ήπειρος πέρασε στην Ιταλική Οικογένεια Ορσίνι. 

Ο Ιωάννης Β΄ Ορσίνι δολοφόνησε με τη σειρά του τον αδελφό του Νικόλαο (1323), ο Γκωτιέ ΣΤ΄ του Μπριέν κατέλαβε την Άρτα και πολλές άλλες περιοχές όπως την Λευκάδα, ο Ορσίνι δέχτηκε την Ανδεγαυική κυριαρχία. Με τον θάνατο του Ιωάννη Β΄ (1335) την Ήπειρο κληρονόμησε ο ανήλικος Νικηφόρος Β΄ Ορσίνι και η μητέρα του Άννα Παλαιολογίνα, ο Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος βρήκε την ευκαιρία να καταλάβει την Ήπειρο και να την ενσωματώσει στην Αυτοκρατορία του.

Η Βυζαντινή κυριαρχία στη συνέχεια δεν ήταν δημοφιλής, στην Άρτα ξέσπασε εξέγερση με αρχηγό τον Νικόλαο Βασιλίτζη. Ο Ανδρόνικος Γ΄ και ο αρχιστράτηγος του Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός προχώρησαν σε εκστρατεία στην Ήπειρο και κατέλαβαν πολλά κάστρα είτε με πολιορκία είτε με διαπραγματεύσεις. Η Βυζαντινή κυριαρχία αποκαταστάθηκε στην Ήπειρο στα τέλη του 1340 και ο Σεβαστοκράτωρ Ιωάννης Άγγελος διορίστηκε αυτοκρατορικός κυβερνήτης της Άρτας.

Την εποχή που ξέσπασαν ο Βυζαντινός Εμφύλιος Πόλεμος (1341-1347) και η Μαύρη πανώλη το φθινόπωρο του 1347 κατέλαβε την Άρτα ο Σέρβος βασιλιάς Στέφανος Δουσάν. Ο ετεροθαλής αδελφός του Δουσάν Συμεών Ούρεσης Παλαιολόγος παντρεύτηκε την κόρη του Ιωάννη Β΄ Ορσίνι Θωμαΐς Κομνηνή Αγγελίνα Παλαιολογίνα και διορίστηκε κυβερνήτης της Ηπείρου Η πόλη εντάχθηκε στη Σερβική Αυτοκρατορία μέχρι τον θάνατο του Δουσάν (1355). 

Ο Νικηφόρος Β΄ Ορσίνι ανέκτησε την Ήπειρο (1356) αλλά όταν έπεσε στη Μάχη του Αχελώου (1359) εναντίον των Αρβανιτών που επιτέθηκαν στο βασίλειο του η Άρτα επέστρεψε στον Συμεών Ουρέση που προτίμησε τη Θεσσαλία από την Ήπειρο Ακολούθησε μεγάλη μετανάστευση Αρβανιτων που κατέκλυσαν ολόκληρη την Ήπειρο εκτός από τα Ιωάννινα. Ο Συμεών Ούρεσης παραχώρησε την Άρτα στους Αρβανίτες, έγινε πρωτεύουσα στο Δεσποτάτο της Άρτας (1367) με τον Πέτρο Λιόσα, τον διαδέχθηκε ο Ιωάννης Μπούας Σπάτας από την Οικογένεια Σπάτα (1174). Οι Αρβανίτες δέχθηκαν επιθέσεις από την Ανδεγαυική Αυτοκρατορία (1374-1384) και από τον Χουάν Φερνάντεθ ντε Ερέδια Μέγα Μάγιστρο των Οσπιτάλιων Ιπποτών (1378) αλλά λεηλατήθηκαν από την Οθωμανική αυτοκρατορία (1384)

Ο Παλατίνος κόμης της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου Κάρολος Α΄ Τόκκος εκμεταλλεύτηκε την εξασθένιση των Αλβανών και ξεκίνησε επιθέσεις στην Άρτα. Ο Αλβανός δούκας Γιακούμπ Σπάτας ζήτησε τη βοήθεια των Οθωμανών αλλά δεν μπόρεσε να εμποδίσει τον Τόκκο να καταλάβει την Άρτα μετά από μακρόχρονη πολιορκία (1416). Ο Κάρολος Α΄ Τόκκος είχε καταλάβει ήδη το Αγγελόκαστρο Αιτωλοακαρνανίας (1405) και τα Ιωάννινα (1412), αναγνωρίστηκε Δεσπότης της Ηπείρου τόσο από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία όσο και από την Οθωμανική αυτοκρατορία.

Τον Κάρολο Α΄ διαδέχθηκε ο ανεψιός του Κάρολος Β΄ Τόκκος (1429), οι πέντε νόθοι γιοι του Καρόλου Α΄ αντέδρασαν έντονα και έφτασαν στο σημείο να ζητήσουν την βοήθεια του Οθωμανού Σουλτάνου Μουράτ Β΄. Οι Οθωμανοί έκαναν εκείνη την εποχή ταχύτατη προέλαση στην ηπειρωτική Ελλάδα χωρίς αντίσταση. Ο Μουράτ Β΄ έστειλε τον Μέγα Βεζύρη Καρά Σινάν Πασά που πολιόρκησαν τα Ιωάννινα και ανάγκασαν τους κατοίκους να παραδοθούν με την συμβολή των αντιπάλων της Οικογένειας Τόκκο (9 Οκτωβρίου 1430)

Ο Κάρολος Β΄ Τόκκος συμφώνησε να πληρώνει στον Σουλτάνο ετήσιο φόρο 500 δουκάτα, άλλα δε 500 δουκάτα όφειλε να δίνει σαν δώρο σε κάθε νεοδιοριζόμενο Πασά Ιωαννίνων. Ο γιος του μετέπειτα Λεονάρδος Β΄ Τόκκος παραδόθηκε όμηρος στον Σουλτάνο και μεταφέρθηκε στην Θεσσαλονίκη.  Το Δεσποτάτο του Καρόλου Β΄ συρρικνώθηκε στην Άρτα, την Αμβρακία, την Ακαρνανία, την Κεφαλονιά, την Ζάκυνθο, την Ιθάκη και την Λευκάδα, μετέφερε την πρωτεύουσα του στην Άρτα. Θέλοντας να σταματήσει τις διαμάχες μεταξύ των Ορθοδόξων και των Λατίνων υπηκόων του, επανίδρυσε την Επισκοπή Κεφαλληνίας, Ζακύνθου και Στροφάδων με έδρα την Κεφαλλονιά.

Ο Σουλτάνος συνέχιζε την προέλαση του, ο Κάρολος Β΄ συμμάχησε με την Δημοκρατία της Βενετίας (1433), έγινε μέλος του Συμβουλίου της Δημοκρατίας με τον τίτλο του Βενετού ευγενούς. Ο Κάρολος Β΄ πέθανε (1448) και τον διαδέχθηκε ο γιος και διάδοχος του Λεονάρδος Β΄ Τόκκος που ήταν αιχμάλωτος των Οθωμανών στην Θεσσαλονίκη. Οι Οθωμανοί βρήκαν την ευκαιρία, κατέκτησαν και την Άρτα την επόμενη χρονιά (1449) και την ενσωμάτωσαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Οθωμανική αυτοκρατορία - A΄ περίοδος (1449-1788)

Το έτος 1449 μ.Χ., Οι Οθωμανοί φθάνουν στο Δεσποτάτο της Ηπείρου το οποίο βρίσκεται σε παρακμή. Οθωμανικές δυνάμεις αποβιβάζονται στα παράλια της Ηπείρου από την Πρέβεζα και την Άρτα μέχρι το Δυρράχιο της Αλβανίας και την καταλαμβάνουν. Είναι βέβαιο ότι η Άρτα κατελήφθη από τους Οθωμανούς στις 24 Μαρτίου 1449 μ.Χ., κατά τη διάρκεια της εξουσίας του Λεονάρδου Β΄ Τόκκου. Στη συνέχεια, ίσως και πριν, κυρίευσαν την Πρέβεζα, την Αμφιλοχία, το Αγγελόκαστρο, την Ακαρνανία, και αργότερα τη Ναύπακτο.

Το 1470 μ.Χ. γεννήθηκε στην Άρτα ο Μάξιμος Γραικός. Ο Μάξιμος ο Γραικός (1470-1555), μετοίκησε στη Ρωσία όπου σπούδασε και διέπρεψε ως λογοτέχνης. Έγραψε 365 έργα και η προσφορά του στον ρωσικό πολιτισμό είναι τεράστια όπως και η συμβολή του στην αναμόρφωση των εκκλησιαστικών της Ρωσίας. Έχει ανακηρυχθεί άγιος από τη Ρωσική εκκλησία. Στα έτη 1602-1606 μ.Χ. κτίζεται στην Άρτα το διάσημο πέτρινο Γεφύρι της Άρτας. Το πέτρινο γεφύρι της Άρτας, είναι το πιο ξακουστό στην Ελλάδα και αυτό βέβαια το χρωστάει στο θρύλο για τη «θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα», που η λαϊκή μούσα τον έκανε τραγούδι. 

Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι η χρηματοδότηση της κατασκευής του Γεφυριού της Άρτας, έγινε από έναν Αρτινό παντοπώλη, τον Ιωάννη Θιακογιάννη ή Γυφτοφάγο, ο οποίος προφανώς είχε εμπορικές δραστηριότητες και ενδιαφερόταν για τη διάβαση του Αράχθου ποταμού από τα μουλάρια με τα φορτία του. Τα έτη 1644-1646 μ.Χ., εξαπλώθηκε επιδημία πανώλης στην Άρτα και την Πρέβεζα. Το έτος 1650 μ.Χ., κτίσθηκε το Οθωμανικό Ρολόι της Άρτας.

Β΄ Οθωμανική περίοδος Αλή Πασά Τεπελενλή (1788-1822)

Η Άρτα περιήλθε στην εξουσία του Αλή Πασά Τεπελενλή το έτος 1788, η οποία τερματίσθηκε με τον αποκεφαλισμό του το 1822. Η Επανάσταση του 1821 έχει να επιδείξει πολλές ιστορικές μάχες στην περιοχή της Άρτας και στα γύρω χωριά. Μετά τις νικηφόρες μάχες του Γώγου Μπακόλα στη Λαγκάδα, στο Πέτα, στην Πλάκα, στα Άγναντα και στο Σταυρό Θεοδώριανων, οι Οθωμανοί πανικοβλήθηκαν γιατί εγκλωβίστηκαν πλέον στην Άρτα. Έτσι ξέσπασαν σε αντίποινα στον άμαχο πληθυσμό και σε αιχμαλώτους κρατούμενους στο κάστρο της πόλης. Γράφει ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, Αρτινός αγωνιστής του 1821. «Και μόριχναν εμένα ξύλο! Και από τα χτυπήματα επρίστηκε το σώμα μου και εκαντήλιασε και ήμουν εις θάνατον… ενώ η πόλις της Άρτας επλημμύρει αίματος και μαρτυρίων». Άλλος αυτόπτης μάρτυρας περιγράφει: «Αι εκτελέσεις ελάμβανον χώραν εις την πλατείαν, την καλουμένην Μονοπωλειό… 

Η πέτρινη γέφυρα της Αρτας ήτο στολισμένη με ανθρωπίνους κεφαλάς και άπειρα κορμιά έκειντο άνευ κεφαλής επί της γεφύρας…». Μέσα στο κλίμα αυτό, έγινε σύσκεψη στο Κομπότι και αποφασίστηκε η επίθεση κατά της Άρτας. Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο Μάρκος Μπότσαρης, ο Γώγος Μπακόλας και αρκετοί συνεργαζόμενοι Μουσουλμάνοι Αρβανίτες αγωνιστές, επιτέθηκαν στην πόλη από το πρωί της 15ης Νοεμβρίου 1821 και την κατέλαβαν στις 17 Νοεμβρίου 1821 Όμως οι Αρβανίτες σύμμαχοι στην Άρτα δεν τήρησαν τη συμφωνία συνεργασίας, είχαν τάσεις προσχώρησης στις σουλτανικές δυνάμεις του Κιουταχή και του Χουρσίτ, πιθανώς είτε γιατί φοβήθηκαν τις ερχόμενες επικουρίες των Τούρκων, είτε γιατί δωροδοκήθηκαν. Έτσι, σε λίγες μέρες ο λαός της Άρτας και το στρατόπεδο των Ελλήνων πολεμιστών κινδύνευσε να εγκλωβισθεί από την ερχόμενη νέα Οθωμανική δύναμη με επικεφαλής τον Κιουταχή Πασά. 

Η εξυπνάδα όμως του Γεώργιου Καραϊσκάκη τους έσωσε έγκαιρα, και διέφυγαν όλοι, αγωνιστές και 500 οικογένειες Αρτινών, στο Πετροβούνι και από εκεί προς το Πέτα, το Κομπότι και στα ορεινά των Τζουμέρκων. Η πόλη άδειασε και ο Καραϊσκάκης απεχώρησε τελευταίος με τη σάλπιγγα στο χέρι στις 2 Δεκεμβρίου 1821. Έτσι ο Καραϊσκάκης διατήρησε ακέραιες τις δυνάμεις του, τις οποίες χρησιμοποίησε σύντομα στα όρη του Βάλτου (Πύργος της Σουμερού, Μεσόπυργος, Μάχη του Γαύρογου) τον Φεβρουάριο 1822.

Γ΄ Οθωμανική περίοδος (1822-1881)

Μετά τον αποκεφαλισμό του Αλή Πασά Τεπελενλή το 1822, η Άρτα περιήλθε στην εξουσία του Χουρσίτ Πασά και σύντομα στον Κιουταχή Πασά. Στις 4 Ιουλίου 1822 διεξήχθη, δίπλα στην, Άρτα η Μάχη του Πέτα, μια από τις μεγαλύτερες ήττες που γνώρισαν οι Έλληνες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Τελικά, η πορεία της Επανάστασης του 1821 δεν κατάφερε να προσαρτήσει την Άρτα στα εδάφη του νέου κράτους. Έτσι η Άρτα παρέμεινε όπως και η Ήπειρος, η μισή Θεσσαλία, η Μακεδονία, η Θράκη και η Κρήτη υπό Οθωμανική κυριαρχία.

Απελευθέρωση και νεότερη Ιστορία της Άρτας (1881-σήμερα)

Στις 28 Μαρτίου 1881, η Θεσσαλία και η Άρτα περιέρχονται στην Ελλάδα: Ανακοινώνεται μετά από τη Συμφωνία της Κωνσταντινούπολης, η προσάρτηση της Θεσσαλίας και λωρίδας της Ηπείρου μέχρι και της Άρτας στο Ελληνικό Κράτος. Την 16η Αυγούστου 1881 ορκίστηκαν οι κάτοικοι της Άρτας τον όρκο του Έλληνα πολίτη. Στο τέλος του Αυγούστου 1881 γίνεται απογραφή των κατοίκων της πόλης και βρέθηκαν 4.328 Χριστιανοί, 617 Ισραηλίτες και 45 Οθωμανoί.

Παρά τις συνεχείς εξεγέρσεις των κατοίκων της περιοχής (1854, 1867, 1878) η περιοχή της Άρτας όταν απελευθερώθηκε το 1881 αφορούσε, στην πραγματικότητα, εκτός από την πόλη της Άρτας 14 μόνο χωριά, γιατί τα υπόλοιπα δεν ανήκαν στους κατοίκους, αλλά σε κάποιον τσιφλικά και οι κάτοικοι δεν ήταν ουσιαστικά ελεύθεροι αλλά δουλοπάροικοι. Οι Τούρκοι τσιφλικάδες πριν φύγουν πούλησαν τα τσιφλίκια τους σε Έλληνες, με μικρό αντίτιμο.

Το Βουργαρέλι παραδείγματος χάριν, ήταν τσιφλίκι του Αβραάμ Πασά Καρακεχαγιά. Για να περιέλθει στους κατοίκους του, χρειάστηκε να γίνει η εξαγορά του, η οποία επιτεύχθηκε μετά από σκληρό αγώνα. Σ’ αυτόν πρωτοστάτησε ο δήμαρχος Θεοδωρίας Γεώργιος Ι. Οικονομίδης . Το έτος 1882 λόγω του αγροτικού ζητήματος στην Άρτα, έγινε σύγκρουση τσιφλικάδων με κολίγους, τριάντα χρόνια πριν τα παρόμοια γεγονότα στο Κιλελέρ της Θεσσαλίας (1910) Δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες αν το κίνημα αυτό επεκτάθηκε και στην Πρέβεζα, αλλά είναι μάλλον απίθανο, γιατί η Πρέβεζα ήταν υπό Οθωμανική κατοχή.

Το έτος 1884 εξεδόθη το πρώτο βιβλίο για την Άρτα και την Πρέβεζα: Ο Μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος o Βυζάντιος εκδίδει το βιβλίο «Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης». Στον ατυχή Πόλεμο του 1897 η Άρτα αποτέλεσε βάση εξόρμησης και εφοδιασμού του Ελληνικού Στρατού. Οι περισσότερες όμως μάχες έλαβαν χώρα στον σημερινό Νομό Πρέβεζας.

Στις 21 και 22 Δεκεμβρίου 1944, κατά τη Μάχη της Άρτας, διεξάγονταν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ των ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη της πόλης. Η έκβαση της μάχης απέβη υπέρ του ΕΛΑΣ και οι αντάρτες του ΕΔΕΣ αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη μαζί με πλήθος αμάχων. Οι απώλειες και για τις δύο πλευρές ήταν βαρύτατες.

Μεταπολιτευτικά, ο Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής θεμελιώνει το μεγάλο υδροηλεκτρικό έργο της ΔΕΗ στο Πουρνάρι της Άρτας Η θεμελίωση και ουσιαστικά ή έναρξη κατασκευής του τεχνητού χωμάτινου αναχώματος του φράγματος έγινε στις 12 Σεπτεμβρίου 1975.

Επιπλέον, σημαντικό επίτευγμα για την Άρτα είναι το νέο Νοσοκομείο (στο Λόφο Περάνθης), το ΤΕΙ Ηπείρου και τελευταία το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Άρτας[39]. Στο παλιό γεφύρι της Άρτας διατηρείται το Τουρκικό φυλάκιο-τελωνείο, που έχει μετατραπεί σήμερα σε Εθνογραφικό Λαογραφικό Μουσείο.

Γαλλικό προξενείο

Οι Γάλλοι ίδρυσαν προξενείο στην Άρτα το 1702, το οποίο υποβιβάστηκε σε προξενικό γραφείο το 1775.

Γνωστοί πρόξενοι υπήρξαν οι εξής:

Garnier, 1703

Pellissier, 1704-1705

Guillaume Dubroca, 1705-1724

Jean Dubroca, 1724-1736

Charles Louis Deflandres, 1738-1739

Laurent Boulle, 1739-1741

Jean-Baptiste Mongin, 1741-1743

Laurent Boulle, 1743-1763

Jean-Baptiste Jullien, 1764-1775

Amable Galleigne, 1775-1779

Joseph Ignase Grimaldi, 1779-1788

Hugues Pouqueville, Μάρτιος 1815 - Ιούνιος 1817 

Ολλανδικό προξενείο

Ιδρύθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα.

Γνωστοί πρόξενοι υπήρξαν ο Theodoro Messinese, το 1744, και ο Antonio Cambiaso, πιθανότατα το 1774.

Πληθυσμός

Τα στοιχεία που περιέχονται στον παρακάτω πίνακα αναφέρονται στη Δημοτική κοινότητα Αρταίων με έκταση 29,4 τ.χλμ. και περιλαμβάνει τους οικισμούς Άρτας, Αγίας Τριάδας, Αγίων Αναργύρων, Αγίου Γεωργίου, Γλυκορρίζου, Μαραθοβουνίου, Κάτω Παναγιάς. Τα διοικητικά όρια του Δήμου Αρταίων διευρύνθηκαν με τα σχέδια Καποδίστριας (1998) και Καλλικράτης (2010). Οι απογραφές 1940-1981 αναφέρονται σε πραγματικό πληθυσμό και οι επόμενες σε μόνιμο.

Ιστορική εξέλιξη πληθυσμού της Άρτας

Έτος Πληθυσμός %±

1940 9.441 —

1951 14.177 50,2

1961 17.654 24,5

1971 20.538 16,3

1981 20.004 -2,6

1991 23.549 17,7

2001 24.725 5,0

2011 [44] 24.427 -1,2

2021 21.798

Συνοικίες της πόλης

Αγίου Δημητρίου

Αγίου Νικολάου

Τριγώνου

Σκοπευτηρίου

Πλατείας Κιλκίς

Άνω πόλης

Οικισμός Ρομά

Βαλαώρα

Πρόσβαση - Μετακινήσεις

Από τη Βόρεια Ελλάδα η Άρτα είναι εύκολα προσβάσιμη μέσω της Εγνατίας Οδού έως τον κόμβο της Πεδινής από όπου και γίνεται σύνδεση με την Ιόνια Οδό. Από τη Νότια Ελλάδα η σύνδεση γίνεται με την Ολυμπία Οδό έως το τέλος της και από εκεί συνεχίζει με την Ιόνια Οδό.

Η Άρτα δεν διαθέτει Αερολιμένα, εξυπηρετείται από τον Κρατικό Αερολιμένα Ιωαννίνων «Βασιλεύς Πύρρος» και από τον Κρατικό Αερολιμένα Ακτίου.

Κύριο μέσο μεταφοράς αποτελεί ο Σταθμός Υπεραστικών Λεωφορείων Άρτας ο οποίος έχει σύνδεση με ολόκληρη την Ελλάδα. Εσωτερικά, η πόλη διαθέτει ένα δίκτυο λεωφορείων που εξυπηρετεί επιβάτες από ολόκληρη την περιοχή.

Σημαντικά δρώμενα στην πόλη - Έθιμα - Παραδόσεις

Γυναικείο καρναβάλι Άρτας (το Σάββατο πριν από το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας).

Ελευθέρια Άρτας (Σειρά πολιτιστικών εκδηλώσεων για τον εορτασμό απελευθέρωσης της πόλης, οι οποίες κορυφώνονται στις 24 Ιουνίου).

Κολυμβητικός Διάπλους Αμβρακικού

Ο Δρόμος του Γεφυριού (Ημιμαραθώνιος)

Έθιμο των Μπαντίδων (Εγγεγραμμένο στον κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco) - Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές το έθιμο των Μπαντίδων ανάγεται στον 15ο αιώνα.

Τριτοβάθμια εκπαίδευση

Η Άρτα ήταν έδρα του πρώην ΤΕΙ Ηπείρου μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2018, όπου και καταργήθηκε σύμφωνα με τον νόμο 4559/3-8-2018. Στη συνέχεια οι Σχολές και τα Τμήματα του πρώην ΤΕΙ Ηπείρου εντάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Στην Πανεπιστημιούπολη της πόλης λειτουργούν σήμερα τα εξής τμήματα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων:

Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Τμήμα Μουσικών Σπουδών

Τμήμα Γεωπονίας

Τμήμα Επιστημών Τροφίμων και Διατροφής

Αξιοθέατα

Από την αρχαία Αμβρακία διασώθηκαν δυστυχώς ελάχιστα κτιριακά μνημεία σε σχέση με τον βυζαντινό και μεταβυζαντινό κτιριακό πλούτο της πόλης.

Από τις ανασκαφές στην αρχαία Αμβρακία σημαντικά ευρήματα είναι κυρίως η Δυτική Νεκρόπολη, τα τείχη της πόλης, το μικρό θέατρο και ο Ναός του Πύθιου Απόλλωνα Σωτήρα (διαστάσεων 20,75 Χ 44 μ. - Εκεί βρέθηκε και ενεπίγραφη στήλη με κείμενο συνθήκης καθορισμού ορίων μεταξύ Αμβρακίας και Χαράδρου.). Εξίσου σημαντικό εύρημα είναι η ανασκαφή στην ανατολική πλευρά της Ιεράς Οδού της Αμβρακίας, όπου διασώθηκε μια σημαντικότατη - για το είδος και τον τρόπο γραφής- επιγραφή του 6ου π.Χ.

Τα τμήματα του αρχαίου τείχους που διασώθηκαν μας μαρτυρούν ότι τα τείχη της πόλης ήταν επιβλητικά και επιμελημένης κατασκευής. Στο βορειοανατολικό τμήμα των τειχών επιχτίστηκε κατά τη Βυζαντινή εποχή το κάστρο της πόλης (13ος αιώνας) το οποίο αποτελεί ένα από τα ωραιότερα κάστρα που διασώζονται στον Ελλαδικό χώρο.

Στα μουσεία της Άρτας, των Ιωαννίνων, της Αθήνας, της Ρώμης, του Λονδίνου, υπάρχουν αγάλματα, επιγραφές, κοσμήματα, νομίσματα, αγγεία, ειδώλια και διάφορα άλλα αντικείμενα μεγάλης αξίας προερχόμενα από διάφορες ανασκαφές στην πόλη. Με τα βυζαντινά μνημεία της περιοχής ασχολήθηκαν ιδιαίτερα ο Αναστάσιος Ορλάνδος και ο Παναγιώτης Βοκοτόπουλος.

Σύγχρονα μνημεία της πόλης αποτελούν από εκκλησιαστικής φύσεως ο Μητροπολιτικός Ναός του Αγίου Δημητρίου (1957) και ο Ναός του Αγίου Μαξίμου του Γραικού.

Μικρό Θέατρο Αμβρακίας - Η κατασκευή του θεάτρου έγινε πάνω σε θεμέλια οικιών της κλασικής και αρχαικής εποχής. Αποτελεί το μικρότερο από τα αρχαία ελληνικά θέατρα που έχουν ανασκαφεί και σήμερα είναι επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος. Στο μνημείο διασώζεται ιδιαίτερα σημαντικό ψηφιδωτό του τετάρτου αιώνα.

Τείχη Αμβρακίας

Δυτική Νεκρόπολη Αρχαίας Αμβρακίας

Οικισμός Όρραον

Άμβρακος (Φιδόκαστρο) - Αρχαιολογικός χώρος μη επισκέψιμος.

Βυζαντινή περίοδος

Κάστρο της Άρτας (13ος αιώνας).

Ναός Παρηγορίτισσας - Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Ηπείρου αλλά και ολόκληρου του Ελλαδικού χώρου. Πρόκειται για κτίσμα του 13ου αιώνα, αφιερωμένο στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ναού είναι εξαιρετικά πρωτότυπος συνδυάζοντας τον οκταγωνικό τύπο στο κάτω μέρος και τον σταυροειδή εγγεγραμμένο στο πάνω. Ο τρούλος του ναού διακοσμείται από ψηφιδωτά του 13ου αιώνα. Ιδιαίτερα σημαντικός και εξίσου εντυπωσιακός είναι και ο γλυπτός διάκοσμος του. Στο τέμπλο του ναού διασώζονται εικόνες της Παναγίας της Οδηγήτριας (16ος αιώνας) και του Χριστού ως Μέγας Αρχιερεύς, έργο του 1758, με την υπογραφή του Αρτινού ζωγράφου Αλεξίου.

Ναός Αγίας Θεοδώρας - Σημαντικές βυζαντινές τοιχογραφίες (νάρθηκας), τέλη 13ου αιώνα. Στο ναό φυλάσσονται τα λείψανα της ομώνυμης Αγίας, όπου και διασώζεται ο τάφος της.

Μονή Κάτω Παναγιάς (13ος αιώνας) - Βυζαντινές τοιχογραφίες στο διακονικό του 13ου αιώνα. Ιδρυτής της μονής αναφέρεται ο Μιχαήλ Β' Κομνηνός Δούκας. Σήμερα λειτουργεί ως γυναικεία μονή με 12 μοναχές και πανηγυρίζει την ημέρα της Γέννησης της Θεοτόκου.

Παναγία της Βλαχέρνας

Ναός Αγίου Βασιλείου (1300) [45] - Οι τοιχογραφίες του χρονολογούνται στις αρχές του 18ου αιώνα.

Παναγία του Μπρυώνη (1238) - Αγιάστηκε από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γερμανό Β' κατά την επίσκεψή του στην περιοχή. Το τέμπλο του ναού, έργο του 19ου αιώνα, διακοσμείται με ζωγραφιστά άνθη και φυτά, έργο του ζωγράφου Αθανασίου από τη Σαμαρίνα (1874).

Ναός Αγίου Βασιλείου Γέφυρας

Ναός Αγίου Δημητρίου του Κατσούρη

Ναός Αγίου Νικολάου της Ροδιάς

Παναγιά Κορωνησίας

Οθωμανική περίοδος

Εμπορικό Κατάστημα Νικολάου Σκουφά

Οθωμανικό ρολόι Άρτας (17ος αιώνας) - Το παλαιότερο ρολόι της Ηπείρου και ένα από τα παλαιότερα του Ελλαδικού χώρου. Είναι κατασκευασμένο με πέτρα παρόμοια με εκείνη του κάστρου της πόλης και έχει ύψος 21 μέτρα.

Τζαμί του Φαϊκ Πασά, Ιμαρέτ (15ος αιώνας) - Αποτελεί το παλαιότερο τέμενος της Ηπείρου. Κατασκευάστηκε από τον Φαϊκ πασά μετά την κατάληψη της Άρτας από τους Οθωμανούς το 1449. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Φαϊκ, πέρασε τα τελευταία σαράντα χρόνια της ζωής του στο τζαμί ως Ιμάμης.

Φεϋζούλ Τζαμί

Οικία Ζορμπά

Οικία Παπακώστα

Παλαιό Δημαρχείο Άρτας

Παναγιά Κασσωπίτρα (Άρτα)

Μεταμόρφωση του Σωτήρος (Άρτα) (17ος αιώνας) - Οι σημαντικές τοιχογραφίες του ναού χρονολογούνται το 1625, σύμφωνα με σχετική επιγραφή.

Αγία Σοφία (1812) - Οι τοιχογραφίες του ναού είναι έργο του 19ου αιώνα και περιβάλλονται από ανάγλυφα γύψινα διακοσμητικά πλαίσια. Το τέμπλο του ναού (19ος αιώνας), αποτελεί ένα θαυμάσιο δείγμα ξυλογλυπτικής τέχνης.

Παλαιός Μητροπολιτικός Ναός (Εισοδίων της Θεοτόκου και Αγίου Μερκουρίου) - Κτίστηκε στη θέση παλαιότερης βυζαντινής μόνης, της λεγομένης Παναγίας Περιβλέπτου. Για το σημερινό ναό δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κατασκευάστηκε. Στους τείχους του ναού αναγνωρίζονται δύο τουλάχιστον επισκευαστικές φάσεις των αρχών του 19ου αιώνα και του 1900. Στο τέμπλο του ναού διασώζεται σημαντικό ξυλόγλυπτο βημόθυρο, ζωγραφισμένο από τον Γεώργιο Νομικό το 1697.

Άγιος Γεώργιος Γλυκόρριζου (1777) - Κοσμείται με αγιογραφίες του 18ου αιώνα, οι οποίες σώζονται σε καλή κατάσταση.

Αγία Παρασκευή, περιοχή του Κάστρου (1771) - Ξυλόστεγη μικρή βασιλική.

Άγιος Μάρκος (1770)

Άγιος Γεώργιος του Μπατζή (1717)

Γεφύρι της Άρτας

Γέφυρα Άρτας - Ιστορικό μνημείο (17ος αιώνας)

Μουσεία Άρτας - Ιδρύματα

Αρχαιολογικό Μουσείο Άρτας (Ίδρυση 2010)

Δημοτική Πινακοθήκη Άρτας «Γ. Μόραλης»

Λαογραφικό Μουσείο Συλλόγου «Σκουφάς»

Ιστορικό Μουσείο Συλλόγου «Σκουφάς»

Βιβλιοθήκη «Σκουφάς»

Λαογραφικό Μουσείο (Οθωμανικό Τελωνείο) - Γέφυρα Άρτας

Δημοτική Βιβλιοθήκη Άρτας

Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας (Ίδρυση 2014)

Προσωπικότητες

Ιστορικές

Πύρρος Α΄ ή Πύρρος της Ηπείρου (318 - 272 π. Χ.), ένας από τους σπουδαιότερους Βασιλιάδες της πρώιμης Ελληνιστικής περιόδου καθώς και Βασιλιάς των Μολοσσών.

Ολυμπιάδα, σύζυγος του Βασιλιά των Μακεδόνων, Φιλίππου Β´ και μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου των Μακεδόνων.

Μιχαήλ Α΄ Δούκας από τον Οίκο των Αγγέλων ήταν ο ιδρυτής του Δεσποτάτου της Ηπείρου και πρώτος Δεσπότης της Ηπείρου (1205 - 1215).

Αγία Θεοδώρα της Άρτας, ήταν σύζυγος του Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄, Πολιούχος Άρτας και Ορθόδοξη Χριστιανή Αγία.

Άγιος Μάξιμος ο Γραικός, Ορθόδοξος Χριστιανός Άγιος και λόγιος του 16ου αιώνα. Γεννήθηκε το 1475 στην Άρτα.

Αγωνιστές

Γεώργιος Καραϊσκάκης, ήρωας και κορυφαίος αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.

Ιωάννης Μακρυγιάννης, ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 (Έδρασε στην πόλη της Άρτας).

Νικόλαος Σκουφάς, ιδρυτικό μέλος της Φιλικής Εταιρείας (Κομπότι Άρτας, 1779 - Κωνσταντινούπολη, 31 Ιουλίου 1818).

Πολιτικοί

Σπυρίδων Λάμπρου, Πρωθυπουργός της Ελλάδος

Αλέξης Τσίπρας, Πρωθυπουργός της Ελλάδος.

Γεώργιος Παχύς, Βουλευτής Άρτας.

Γεώργιος Ι. Οικονομίδης, Πολιτικός 19ος αιώνας.

Κωνσταντίνος Γ. Οικονομίδης, Βουλευτής Άρτας & Πρεβέζης & Λευκάδος.

Ναπολέων Ζέρβας, στρατιωτικός και πολιτικός, ιδρυτής του Ε.Δ.Ε.Σ.

Πέτρος Γαρουφαλιάς (1901-1984), Πολιτικός και συγγραφέας.

Δημήτριος Καρατζένης (1904-1989), δικηγόρος και Βουλευτής Άρτας.

Κωνσταντίνος Ν. Παπαδημητρίου (1914-2006), ιατρός και Βουλευτής Άρτας.

Δημήτρης Τσοβόλας, αρχηγός πολιτικού κόμματος, Υπουργός και Βουλευτής Άρτας.

Καλλιτέχνες - Λόγιοι - Κληρικοί

Αλέξιος - Μεταβυζαντινός αγιογράφος

Νικόλαος (17ος Αιώνας) - Ιερέας, Ζωγράφος (Αγιογράφησε το καθολικό της Ι.Μ. Σέλτσου)

Ζαχαρίας Γεργάνος

Κώστας Κρυστάλλης, ποιητής και λογοτέχνης, «ο ποιητής του βουνού και της στάνης»

Γιώργος Κοτζιούλας, ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και κριτικός

Μιχάλης Περάνθης, ποιητής, πεζογράφος και κριτικός, από τους σπουδαιότερους της νεώτερης Ελληνικής λογοτεχνίας

Γιάννης Μόραλης, υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους Έλληνες καλλιτέχνες του 20ού αιώνα

Ηλίας Λάγιος (1958-2005), ποιητής

Γρηγόρης Βαφιάς, Ηθοποιός

Νίκος Ρίζος, Ηθοποιός

Μαρίζα Ρίζου, Τραγουδίστρια

Ιωαννίκιος Χατζές, Μητροπολίτης Άρτης (1722-1727)

Σεραφείμ Ξενόπουλος, (Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη) - Μητροπολίτης Άρτης & Πρεβέζης (1864-1894)

Χρυσόστομος Ζαφείρης, Μητροπολίτης Περιστερίου

Ιγνάτιος Δ΄ Αλεξίου, Μητροπολίτης Άρτης (1988-2016)

Βενιαμίν Ζεέβ Μπεν Ματαθίας, Ραβίνος γεννηθείς στην Άρτα στα τέλη του 15ου ή στις αρχές του 16ου αιώνα και υπήρξε μέλος του τοπικού Μπεθ Ντιν (εβραϊκού θρησκευτικού δικαστηρίου)

Αρχιεπίσκοπος Καναδά Σωτήριος (Λεπιανά Άρτας) (1936)

Μητροπολίτης Πισιδίας Σωτήριος (1929-2022)

Απόστολος Τσιρογιάννης (1946) - Ζωγράφος

Ευεργέτες

Αδερφοί Ζάρρα (Γεώργιος και Αλέξανδρος) ευεργέτες, διέθεσαν οικόπεδό τους τριάντα δύο στρεμμάτων στην πόλη της Άρτας, όπου και με δικά τους έξοδα κτίστηκε το φερώνυμο νοσοκομείο, Ζάρρειο.

Χρήστος και Σαπφώ Μπαρμπαστάθη, άφησαν ως κληροδότημα τα Μπαρμπαστάθεια Βραβεία.

Βασίλειος Αγραφιώτης, ήταν έμπορος με μεγάλη δωρεά στο σύλλογο Σκουφά.

Οι αθλητικές εγκαταστάσεις της πόλης είναι:

Δημοτικό Στάδιο Άρτας: Φιλοξενεί μεγάλα αθλητικά γεγονότα. Είναι έδρα της ομώνυμης ομάδας ποδοσφαίρου, αλλά και πολλών άλλων αθλητικών συλλόγων.

Κλειστό Γυμναστήριο Άρτας: Φιλοξενεί αγώνες όλων των αθλημάτων, καθώς και πληθώρα πολιτιστικών εκδηλώσεων.

Αθλητικό Κέντρο Δήμου Αρταίων Περιλαμβάνει ανοικτό κολυμβητήριο, καθώς και κλειστό στάδιο καλαθοσφαίρισης, όπως 1 προπονητικό γήπεδο Βόλλευ και 2 προπονητικά γήπεδα μπάσκετ. Έχει φιλοξενήσει στο παρελθόν μεγάλα αθλητικά γεγονότα.

Πολλά γήπεδα ποδοσφαίρου λειτουργούν επίσης σε διάφορα σημεία της πόλης, όπως και ιδιωτικά κέντρα αθλητισμού, ακαδημίες ποδοσφαίρου, αντισφαίρισης και άλλων αθλημάτων.

ΠΗΓΗ ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ