Ο οικισμός της Αγιάς στον δήμο Χανίων

 Η Αγιά είναι χωριό και έδρα ομώνυμης τοπικής κοινότητας, της δημοτικής ενότητας (τέως δήμου) Θερίσου, του δήμου Χανίων, της περιφερειακής ενότητας (τέως νομού) Χανίων, στην περιφέρεια Κρήτης, σύμφωνα με το πρόγραμμα Καλλικράτης.

Πρίν το πρόγραμμα Καλλικράτης και το σχέδιο Καποδίστριας, ανήκε στην επαρχία Κυδωνίας του νομού Χανίων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Κρήτης.

Η Αγιά είναι χωριό στο βορειοκεντρικό τμήμα του νομού Χανίων. Βρίσκεται σε πεδινή, πλούσια σε νερά θέση, δίπλα στην ομώνυμη τεχνητή λίμνη (Λίμνη Αγιάς) και σε μέσο σταθμικό υψόμετρο 50. Απέχει περίπου 10 χλμ. ΝΔ. των Χανίων.

Η τοπική κοινότητα Αγιάς είναι χαρακτηρισμένη ως αγροτικός πεδινός οικισμός, με έκταση 7,912 χμ² (2011). Περιλαμβάνει και τους οικισμούς Επισκοπή και Κυρτωμάδος.

Ο οικισμός αναγνωρίστηκε το 1925 ως Αγυιά και προσαρτήθηκε στην κοινότητα Αλικιανού του νομού Χανίων. Το 1940 η ονομασία του διορθώθηκε σε Αγιά και το 1946 ορίστηκε έδρα της ομώνυμης κοινότητας. 

Με το ΦΕΚ 244Α - 04/12/1997, ο οικισμός αποσπάστηκε από την κοινότητα Αγιάς και προσαρτήθηκε στον δήμο Θερίσου. Με το ΦΕΚ 87Α - 07/06/2010 αποσπάστηκε από τον δήμο Θερίσου και προσαρτήθηκε στον δήμο Χανίων.

Το όνομα του χωριού προέρχεται πιθανότατα από την αραβική λέξη aya «νερό», λόγω της πλούσιας σε πηγαία ύδατα περιοχής.

Μετά την ανάκτηση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά, το 961 μ.Χ., λόγω του φόβου των πειρατών, η Επισκοπή Κυδωνίας μεταφέρθηκε στην Αγιά, ως Επισκοπή Αγιάς.

Στην περιοχή γύρω από το χωριό, έγιναν σφοδρές μάχες μεταξύ Γερμανών αλεξιπτωτιστών και των υπαρασπιστών του νησιού (Κρητών και Συμμάχων), μεταξύ 20 -31 Μαΐο 1941. 

Στις αγροτικές φυλακές του χωριού, κρατήθηκαν πολλοί έλληνες πατριώτες κατά τη διάρκεια της κατοχής, πολλοί από τους οποίους εκτελέστηκαν.

Η παλαιοχριστιανική εκκλησία της Παναγίας της Επισκοπής 

Η εκκλησία του Αγ. Κωνσταντίνου και Αγίας Ειρήνης

Τα απομεινάρια του παλιού νερόμυλου

Η τεχνητή λίμνη της Αγιάς, επιφανείας 450 στρεμμάτων, περίπου, που κατασκευάστηκε για να τροφοδοτήσει το υδραγωγείο και το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο των Χανίων. Η περιοχή θεωρείται από τις πλουσιότερες σε νερά στην Κρήτη και τροφοδοτείται από υπόγεια ύδατα και εκείνα που προέρχονται από τον μικρό ποταμό Ξεκωλωμένο.

Η λίμνη ήταν βάλτος πριν η ΔΕΗ την μετατρέψει σε τεχνητή, για την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Πλέον, το εργοστάσιο της ΔΕΗ δεν λειτουργεί, αλλά ο επισκέπτης μπορεί ακόμη να δει τις παλιές εγκαταστάσεις του.

Η μικρή αυτή λίμνη φιλοξενεί ίσως την μεγαλύτερη ποικιλία υδροχαρών φυτών στην Κρήτη, αλλά και πολύ σημαντικά είδης πανίδας, όπως σπάνια είδη φτέρης και βατράχων. Επίσης, στην λίμνη βρίσκουν καταφύγιο πολλά αποδημητικά, και μη, πουλιά. Η οικολογική σημασία της λίμνης της Αγιάς αντικατοπτρίζεται και στο γεγονός ότι η λίμνη προστατεύεται από διεθνείς συνθήκες.

Τα τελευταία χρόνια, τα αρδευτικά έργα της περιοχής έχουν μειώσει το μέγεθος της λίμνης, η οποία έχει γίνει βάλτος σε πολλά σημεία. Επίσης, σοβαρή θεωρείται η οικολογική καταστροφή που προκάλεσε ένας ανεγκέφαλος ντόπιος, όταν απελευθέρωσε αμερικανικούς βουβαλοβάτραχους στην λίμνη πριν από χρόνια. 

Οι βάτραχοι πολλαπλασιάστηκαν ανεξέλεγκτα, αφανίζοντας τον ενδημικό βάτραχο της Κρήτης. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με την εισαγωγή του λατινοαμερικάνικου ζιζανίου Papsalum distichum που έχει καλύψει τη λίμνη, αποτελούν τους κυριότερους λόγους της αλλοίωσης της βιοποικιλότητας της λίμνης. Προσπάθειες γίνονται ώστε να μην εξαπλωθούν αυτά τα ξενόφερτα είδη σε άλλους υδροβιότοπους της Κρήτης

Είναι σημαντικός σταθμός ανάπαυσης και τροφοδοσίας πολλών μεταναστευτικών πτηνών, αν και κατά τα τελευταία χρόνια, μεγάλο μέρος της έχει βαλτοποιηθεί και υπάρχει, επίσης, κίνδυνος από εισαγωγή ξενόφερτων φυτικών και ζωικών ειδών. Το εργοστάσιο πλέον δεν λειτουργεί και έχουν απομείνει μόνον οι εγκαταστάσεις του.

Στην περιοχή λειτουργούν δικαστικές φυλακές.