Ο Κάστελλος ή Κάστελος του Δήμου Ρεθύμνης

 

Ο Κάστελλος ή Κάστελος είναι χωριό και έδρα ομώνυμης κοινότητας του Δήμου Ρεθύμνης στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. Απέχει 14 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο και είναι κτισμένος σε υψόμετρο 400 μ., στην κορυφή λόφου με θέα προς το όρος Βρύσινας. Έχει ανακηρυχθεί παραδοσιακός οικισμός.

Στην περιοχή του χωριού έχει ανασκαφεί ακρόπολη της υστερομινωϊκής περιόδου, από την οποία σώζονται δύο σειρές τείχη και τρεις πύργοι μεταγενεστέρων χρόνων. Κοντά στον Κάστελλο έχει βρεθεί το υστερομινωικό νεκροταφείο Αρμένων.

Στις ενετικές απογραφές αναφέρεται ως δύο χωριά, τον Πώδε και τον Εκείθεν ή Πέραν Κάστελο. Ο Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 τους αναφέρει ως Castello Epodhes και Castello Echíte. Στην ενετική απογραφή του 1583 από τον Καστροφύλακα αναφέρονται ως Péra Castello με 206 κατοίκους και Póde Castello με 176 κατοίκους. 

Ο Φραντσέσκο Μπαζιλικάτα το 1630 αναφέρει τους Péra και Epodhes Castello. Δεν αναφέρεται στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834, αλλά αναφέρεται στο έργο Κρητικά του Μιχαήλ Χουρμούζη το 1842, ως Κάστελος. 

Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται στο δήμο Ατσιπόπουλου και είχε 168 Χριστιανούς και 17 Τούρκους κατοίκους. Στην απογραφή του 1900 είχε 195 κατοίκους. 

Στην απογραφή του 1920 αναφέρεται ως έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου. Το 1925, ο Κάστελλος υπάχθηκε αρχικά στην κοινότητα Αρμένων και το 1928 ορίστηκαν έδρα της κοινότητας Κάστελλου, μέχρι την Καποδιστριακή διοικητική διαίρεση, οπότε και προσαρτήθηκε στον Δήμο Ρεθύμνης.

Το κτίριο του δημοτικού σχολείου ανακαινίστηκε το 2004 από το δήμο Ρεθύμνης και λειτουργεί πλέον ως μουσείο βελανιδιάς, με στόχο την ανάδειξη της επεξεργασίας του βελανιδιού και τη χρήση του στη βυρσοδεψία. 

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Παντελεήμονα 2,5 χιλιόμετρα από το χωριό ήταν στο παρελθόν καθολικό μοναστηριού.

Προσωπικότητες

Βιβυλάκης Εμμανουήλ: εκδότης Ραδάμανθυς, σημαιοφόρος Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Εθνεγερσία του 1821

Κωνσταντίνος Ηλιάκης: ήρωας φονευθείς υπό των Τούρκων πιλότος της Πολεμικής Αεροπορίας

Καλαϊτζάκης Εμμανουήλ: αγωνιστής Εθνεγερσίας 1821

Καλαϊτζάκης Εμμ. Στυλιανός: γενάρχης δημοσιογραφικής οικογένειας Καλαϊτζάκη (Κρητική Επιθεώρησις)

Κωνσταντίνος Πωλογεώργης, με καταγωγή από την Ίμπρο Σφακίων της οικογένειας Πωλογεώργη, εγγονός του Γεωργίου Πωλογεώργη, οπλαρχηγού Κομιτάδων κατά την επανάσταση του 1821 στα Σφακιά. 

Υπήρξε καθηγητής Φιλοσοφίας και Θεολογίας, παρασημοφορήθηκε στο Μακεδονικό (μάχη του Σκρα) και στη Μικρασιατική Εκστρατεία, όπου πιάστηκε αιχμάλωτος των Νεότουρκων, έζησε μέχρι την ηλικία των 108