Η Μαλάξα είναι χωριό του δήμου Χανίων, της περιφερειακής ενότητα Χανίων της Κρήτης. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011 έχει 115 κατοίκους. 

Απέχει 16 χιλιόμετρα από τα Χανιά και είναι κτισμένη σε υψόμετρο 470 μ., στο ομώνυμο ύψωμα, στους βόρειους πρόποδες των Λευκών Ορέων. Στη Μαλάξα βρίσκεται κέντρο εκπομπής.

Η παλαιότερη μνεία του χωριού γίνεται από τον Φραντσέσκο Βασιλικάτα το 1630, όταν ανήκε στην επαρχία Αποκορώνου, με το όνομα Malaxa, ενώ δεν αναφέρεται στις άλλες ενετικές απογραφές. Η ετυμολογία του ονόματος δεν είναι γνωστή. 

Ο Αντώνης Γιάνναρης ανέφερε στο περί Ερωτόκριτου ότι το όνομα προέρχεται από το όνομα του τοπικού φεουδάρχη, του κόντε Μαλούσα. Ο Πωλ Φορ ανέφερε ότι προέρχεται από τη ρίζα μάλα, η οποία αναφέρεται σε ύψωμα.

Λόγω της θέσης του, η οποία δεσπόζει πάνω από τον κόλπο της Σούδας, το ύψωμα της Μαλάξας γινόταν συχνά ορμητήριο επαναστατών. Το 1660, σε μια προσπάθεια να λυθεί η πολιορκία του Χάνδακα από τους Οθωμανούς, μερικοί Γάλλοι αποβιβάστηκαν στον κόλπο της Σούδας και μαζί με ντόπιους κατέλαβαν το ύψωμα της Μαλάξας. 

Οι Οθωμανοί όμως κατάφεραν να τους νικήσουν, έπειτα από σφοδρές μάχες. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1770, ο Δασκαλογιάννης κατέλαβε τη Μαλάξα, ώστε να μπορεί να πλήξει την οχυρωμένη πόλη των Χανίων. 

Στις 11 Ιουνίου 1821, κατά την επανάσταση του 1821, στη Μαλάξα δόθηκε μάχη η οποία έληξε με νίκη των Τούρκων.

Σύμφωνα με την απογραφή η οποία πραγματοποιήθηκε από τους Αιγυπτίους το 1834 και διέσωσε ο Ρόμπερτ Πάσλεϊ, η Μαλάξα τότε είχε αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, με 225 οικογένειες να κατοικούν σε αυτή. 

Κατά την επανάσταση του 1866 οι Οθωμανοί κατασκεύασαν στη Μαλάξα οχυρό πύργο στον οποίο εγκαταστάθηκε φρουρά. Ο πύργος αυτός γκρεμίστηκε κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1897, όταν κανονιοβολήθηκε από πολεμικά πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων στον κόλπο της Σούδας.

Το 1881 ανήκε στον δήμο Κεραμειών και σύμφωνα με την απογραφή είχε 319 κατοίκους, όλοι χριστιανοί. Στην απογραφή του 1900 είχε 497 κατοίκους και υπαγόταν στον ίδιο δήμο. 

Το 1925 ορίστηκε έδρα ομώνυμης κοινότητας μέχρι την Καποδιστριακή διοικητική διαίρεση το 1997, όταν εντάχθηκε στον δήμο Κεραμιών

 Εγκάρδιο κλίμα, τραγούδια και ευχές στην κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας των Κ.Α.Π.Η Αγίου Νικολάου - Νεάπολης

Μέσα σε εγκάρδια και ζεστή ατμόσφαιρα, υπό τις ευλογίες του πρωτ. Νεκτάριου Μπανταλάκη ιερέα του Ιερού Ναού Αγίας Τριάδας πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση κοπής της Πρωτοχρονιάτικης πίτας του Κέντρου Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η) Αγίου Νικολάου, που διοργάνωσε ο Δήμος στην κατάμεστη από μέλη αίθουσα που φιλοξενείται η δομή.

Η όμορφη εκδήλωση διανθίστηκε από γνωστά τραγούδια και μουσικές εκτελέσεις των χορωδιών που έχουν συγκροτηθεί και στα δύο Κέντρα υπό την καθοδήγηση του χοροδιδασκάλου Γεωργίου Φουλεδάκη που εθελοντικά στηρίζει το έργο των χορωδιών.

 Για τη λογοτεχνία του πολιορκούμενου Χάνδακα (1648-1669) οι επόμενες «Μικρές Ιστορίες της Πόλης»

Από την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας Τασούλα Μ. Μαρκομιχελάκη, την Τετάρτη 4/2 στις 19:00, στη Βικελαία Βιβλιοθήκη

«Πέντε «μικρές ιστορίες» από τη λογοτεχνία του πολιορκούμενου Χάνδακα (1648-1669)» είναι ο τίτλος της ομιλίας από την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας και Πρόεδρο της Επιτροπής Εποπτείας της Β.Δ.Β. Τασούλα Μ. Μαρκομιχελάκη που θα πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο του τρίτου κύκλου των «Μικρών Ιστοριών της Πόλης» της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού του Δήμου Ηρακλείου και της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης την Τετάρτη 4 Φεβρουαρίου στις 19:00 στην αίθουσα «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος» της Β.Δ.Β..

Λίγα λόγια για την ομιλία

Στη μακρά διάρκεια της πολιορκίας του Χάνδακα από τους Οθωμανούς Τούρκους, δεν σταμάτησε η λογοτεχνική παραγωγή. Επιπλέον, μετά το τέλος της πολιορκίας και την παράδοση της πόλης, αυξήθηκαν τα πεζά και ποιητικά κείμενα που αφηγήθηκαν ή θρήνησαν την απώλεια του Μεγάλου Κάστρου. 

Η ομιλία θα παρουσιάσει πέντε συμβάντα, πέντε «μικρές ιστορίες» που έζησαν οι έγκλειστοι κάτοικοι, όπως τις περιέγραψαν οι ποιητές Αθανάσιος Πικρός, Μαρκαντώνιος Φόσκολος, Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής και Γεράσιμος Παλλαδάς, και ο απομνημονευματογράφος Τζουάνες Παπαδόπουλος, οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονταν μέσα στην πόλη τα ζοφερά εκείνα χρόνια και έζησαν ως αυτόπτες μάρτυρες τα γεγονότα.

Σύντομο βιογραφικό της ομιλήτριας

Η Αναστασία (Τασούλα) Μ. Μαρκομιχελάκη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ, όπου διδάσκει από το 2013. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Cambridge με επόπτη τον καθηγητή David Holton. 

Έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, στη Σχολή Ξεναγών Κρήτης και σε γυμνάσια του Ηρακλείου. Στα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνεται η δημώδης γραμματεία (12ος-18ος αι.), η ποίηση της Β´ Μεταπολεμικής Γενιάς, και το δημοτικό τραγούδι 

Έχει εκδώσει: τις ενθυμήσεις του Μανώλη Δερμιτζάκη από τη ζωή στο Ηράκλειο των αρχών του 20ού αιώνα (2008)· τα ποιήματα του 16ου αιώνα Της Κρήτης ο χαλασμός του Μανόλη Σκλάβου (2014) και Ιστορία της Σωσάννης του Ζακυνθινού

Μάρκου Δεφαράνα (το δεύτερο από κοινού με τον David Holton, 2025)· και τα κηρύγματα του περίφημου Κεφαλλονίτη ιεροκήρυκα Ηλία Μηνιάτη (2020). Έχει γράψει μία μονογραφία για τη απεικόνιση του Χάνδακα της βενετοκρατίας στη λογοτεχνία από τον 14ο έως τον 17ο αιώνα (2015).

Υπενθυμίζεται ότι τις ομιλίες που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί στις «Μικρές Ιστορίες της Πόλης» μπορεί κανείς να παρακολουθήσει στη σελίδα της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης στο YouTube.

 Εδώ ο σχετικός σύνδεσμος: https://www.youtube.com/playlist?list=PLCpSnQqqMn82feUqg4O6z6Uj4do_oA56C

 Το Μεσολόγγι είναι πρωτεύουσα της Περιφερειακής Ενότητας Αιτωλοακαρνανίας και αποτελεί έδρα του Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. Η πόλη είναι κτισμένη στον προσχωσιγενή βραχίονα, που σχηματίζεται ανάμεσα στην ομώνυμη λιμνοθάλασσα και στη λιμνοθάλασσα της Κλείσοβας, βρίσκεται 247 χλμ. δυτικά της Αθήνας και σε απόσταση περίπου 37 χλμ. νοτιότερα του Αγρινίου και 34 χλμ. δυτικότερα του Αντιρρίου. 

Αρκετές ιστορικές πηγές αναφέρουν πως το όνομα «Μεσολόγγι» προέρχεται από την ένωση των δύο ιταλικών λέξεων, «ΜΕΖΖΟ/MESSO» και «LAGHI», το οποίο σημαίνει «ένα μέρος εν μέσω λιμνών» ή «ένα μέρος που περιβάλλεται από λίμνες»

Ο πληθυσμός του Καλλικρατικού δήμου, σύμφωνα με τα οριστικά αποτελέσματα της Απογραφής του 2021, ανέρχεται σε 32.048 κατοίκους, ενώ της πόλης σε 12.785 μόνιμους κατοίκους.

Ειδική αναφορά

Το Μεσολόγγι, η Ιερά πόλις όπως έχει αποκληθεί, έχει ταυτιστεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη με τον Αγώνα του 1821. Η πύλη της Εξόδου, ο χωματένιος φράχτης, ο Κήπος των Ηρώων με τον τύμβο, όπου έχουν ταφεί οστά αγωνιστών, ανδριάντες και προτομές αγωνιστών και φιλελλήνων, όπως του Μάρκου Μπότσαρη, του Κυριάκου Μαυρομιχάλη και του Λόρδου Βύρωνα αποτελούν ορισμένα μόνο από τα τεκμήρια του ρόλου, που διαδραμάτισε η πόλη στον αγώνα της ανεξαρτησίας. 

Η Δημοτική Πινακοθήκη, η οποία στεγάζεται στο Δημαρχείο, φιλοξενεί μόνιμα συλλογή πινάκων Ελλήνων και ξένων ζωγράφων του 19ου και 20ου αι., λιθογραφίες και διάφορα αντικείμενα σχετιζόμενα με το 1821: φύλλα των Ελληνικών Χρονικών του Μάγερ, αντικείμενα του Βύρωνα, ο οποίος πέθανε στο Μεσολόγγι κ.ά.

Συγκοινωνία

Ο αυτοκινητόδρομος 5 (Ιόνια Οδός) διέρχεται βόρεια του Μεσολογγίου.

Η πόλη είχε σιδηροδρομικό σταθμό στη γραμμή του ΟΣΕ από το Κρυονέρι έως το Αγρίνιο, αλλά αυτό εγκαταλείφθηκε από τη δεκαετία του 1970.

Τα ΚΤΕΛ Αιτωλοακαρνανίας έχουν γραμμές προς τις γύρω πόλεις και τα χωριά, αλλά και προς μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και άλλα.

Το πιο κοντινό αεροδρόμιο είναι ο Κρατικός Αερολιμένας Ακτίου.

Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι στις 5 Ιανουαρίου 1824 - Με το μαύρο παλτό ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος

Στα βορειοδυτικά του Μεσολογγίου υπάρχουν τα ερείπια της Πλευρώνας («Ασφακοβούνι»), μίας πόλης η οποία αναφέρεται στα έργα του Ομήρου. Συμμετείχε στον Τρωικό πόλεμο και καταστράφηκε από τον Δημήτριο τον Αιτωλικό. Η νέα πόλη, η οποία χτίστηκε στα ερείπια της παλιάς, ήταν μία από τις πιο σημαντικές της Αιτωλίας και είχε 30 πύργους και 7 πύλες. Τα ερείπια ενός αρχαίου θεάτρου ακόμη υπάρχουν.

Το όνομα Μεσολόγγι πρωτοαναφέρθηκε από τον Βενετό Παρούτα (ιταλικά. Paruta), ο οποίος περιέγραφε τη ναυμαχία του Λεπάντο κοντά στη Ναύπακτο. Αρκετές ιστορικές πηγές αναφέρουν πως το όνομα Μεσολόγγι προέρχεται από την ένωση των δύο ιταλικών λέξεων, Μezzo/messo και langi, το οποίο σημαίνει «ένα μέρος εν μέσω λιμνών» ή «ένα μέρος που περιβάλλεται από λίμνες». Από τον συνοικισμό των ψαράδων, που διέμειναν εκεί, σχηματίστηκε ένα μικρό ναυτικό κέντρο, το οποίο μέσα σε λίγες δεκαετίες εξελίχθηκε σε σημαντικό εμπορικό λιμάνι. Το 1726 ιδρύθηκε στο Μεσολόγγι το υποπροξενείο της Βενετίας με πρώτο πρόξενο τον Νάξιο Σπυρίδωνα Μπαρότση

Η χειρόγραφη εφημερίδα του Μεσολογγίου Αιτωλική, που κυκλοφόρησε το 1821

Με την έκρηξη της επανάστασης του 1770 (Ορλωφικά), συγκροτήθηκε στο Μεσολόγγι προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση υπό την αρχηγία του Παναγιώτη Παλαμά. Οι συνέπειες αυτής της ενέργειας ήταν δραματικές, αφού τον Απρίλιο του ιδίου έτους ο στόλος του Μεσολογγίου καταστράφηκε, η πόλη πυρπολήθηκε και οι Μεσολογγίτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να καταφύγουν στα Επτάνησα

Μετά τη λήξη των εχθροπραξιών, οι κάτοικοι επέστρεψαν, ανοικοδόμησαν την πόλη τους και επανίδρυσαν τον στόλο τους, ο οποίος δοκιμάστηκε ακόμη μία φορά στα χρόνια του Αλή πασά. Το Μεσολόγγι επαναστάτησε ξανά στις 20 Μαΐου του 1821 και ήταν μία από τις κύριες Ελληνικές δυνάμεις στον απελευθερωτικό αγώνα. Οι κάτοικοι αντιστάθηκαν στις επιθέσεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίας το 1822 (Πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου) και το 1823 (Δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου). 

Η τρίτη επίθεση ξεκίνησε στις 15 Απριλίου του 1825 από τον Κιουταχή, του οποίου ο στρατός αριθμούσε 30.000 άντρες και αργότερα ενισχύθηκε με άλλους 10.000, οι οποίοι καθοδηγούνταν από τον Ιμπραήμ. Μεταξύ του οθωμανικού στρατού υπήρχαν και 3.000 Μιρδίτες, δηλαδή καθολικοί από τη Βόρεια Αλβανία (αναφερόμενοι στα σχετικά δημοτικά ως "Λατίνοι"), και 700 Ρώσοι Κοζάκοι του Ντον

Μετά την κυρίευση της νησίδας Βασιλάδι, οι κάτοικοι του οποίου κατέφυγαν στο Μεσολόγγι επιτείνοντας με τη μετακίνησή τους το επισιτιστικό πρόβλημα της πόλης ο Ιμπραήμ επεδίωξε να εξαντλήσει τους πολιορκημένους με αποκοπή όλων των οδών επικοινωνίας και εφοδιασμού. Ο Μιαούλης δεν κατάφερε παρά τις προσπάθειες του αυτή τη φορά να λύσει τον αποκλεισμό και να ανεφοδιάσει το Μεσολόγγι με τρόφιμα και όπλα. 

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, αν και ανέλαβε να επιτεθεί από τις πλαγιές του Ζυγού, ελπίζοντας να δημιουργήσει αντιπερισπασμό στους πολιορκητές, τελικά δεν κατόρθωσε να υλοποιήσει την υπόσχεσή του, αφού ο Ιμπραήμ είχε πληροφορηθεί τα σχέδια των πολιορκημένων από αυτόμολο ξένο. Έτσι, τη νύχτα της 10ης Απριλίου 1826 οργάνωσαν τις δυνάμεις σε τρία σώματα, υπό την αρχηγία του Νότη Μπότσαρη, Δημητρίου Μακρή και Κίτσου Τζαβέλα στο μέσο του τριγώνου, που θα σχημάτιζαν αυτές οι δυνάμεις, τοποθετήθηκαν τα γυναικόπαιδα. 

Ο αιφνιδιασμός του Ιμπραήμ προκάλεσε μεγάλη σύγχυση στην άλλη πλευρά και ο άνισος αγώνας που επακολούθησε απέβη συντριπτικός. Η πρωτοπορία ωστόσο του σώματος της Εξόδου προχώρησε, διασχίζοντας τις τουρκικές τάξεις και φθάνοντας αποδεκατισμένo στις πλαγιές του Ζυγού και από εκεί στην Άμφισσα.

Τα Ελληνικά Χρονικά, που κυκλοφορούσε στο Μεσολόγγι ο Ελβετός φιλέλληνας Μάγερ, από την 1-1-1824 έως 28-2-1826, όταν εχθρική βόμβα γκρέμισε το τυπογραφείο του, αποτελούν πηγή πληροφοριών για τα γεγονότα εκείνης της περιόδου.

Η Έξοδος του Μεσολογγίου, αν εξαιρέσει κανείς τον αριθμό των θυμάτων της, επέδρασε θετικά στην εξέλιξη του ελληνικού απελευθερωτικού πολέμου. Στη Γαλλία, στην Ελβετία, στη Γερμανία, στην Αγγλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες σημειώθηκαν εκδηλώσεις συμπάθειας και φιλελληνισμού. Δεν έλειψε και η έκδοση ποιημάτων, θεατρικών έργων, άρθρων, λόγων, εράνων και λοιπών διπλωματικών ενεργειών. Το Μεσολόγγι παρέμεινε υπό την τουρκική κυριαρχία για περίπου 3 χρόνια, ενώ στις 2 Μαΐου 1829 η πόλη παραδόθηκε με συνθήκη στο νέο ελληνικό κράτος

Γεωγραφία

Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου

Η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου

Αλυκές στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου

Η αβαθής (0,45 - 1,65 μ.) λιμνοθάλασσα της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας είναι η σημαντικότερη από αυτές που σχηματίζονται λόγω των προσχώσεων των ποταμών Ευήνου και Αχελώου. Η περιοχή φημίζεται για την πλούσια πτηνοπανίδα και ιχθυοπανίδα της. Τα ρηχά νερά της βοηθούν στην ανάπτυξη πλούσιας χλωρίδας από φύκη και θαλάσσια μακρόφυτα, που αποτελούν τροφή για δεκάδες χιλιάδες πάπιες, βουτηχτές, τσικνιάδες, κορμοράνους, γλάρους ενώ τακτική είναι η παρουσία αρπακτικών πτηνών, όπως ο ψαλιδιάρης και βασιλαετός (Aquila heliaca).

Το Μεσολόγγι είναι γνωστό για τα αλιευτικά του προϊόντα, ιδιαίτερα το φημισμένο αυγοτάραχο, του κέφαλου μιας και η παρακείμενη λιμνοθάλασσα είναι ιδανικό μέρος για ιχθυοκαλλιέργειες. Η λιμνοθάλασσα με τις γραφικές «πελάδες» της -τα μικρά ξύλινα σπιτάκια πάνω σε πασσάλους, μέσα στο νερό- προστατεύεται από τη γνωστή Συνθήκη Ραμσάρ επικυρωμένη στην Ελλάδα από το 1974 και αποτελεί περιβαλλοντικό πάρκο και οικοσύστημα

Το αυγοτάραχο Μεσολογγίου ή αλλιώς το ελληνικό χαβιάρι προέρχεται από τις λιμνοθάλασσες του Μεσολογγίου και του Αιτωλικού. Το αυγοτάραχο δεν είναι τίποτε άλλο από ταριχευμένα αυγά ψαριών. Το προϊόν προέρχεται από τις ωοθήκες του κέφαλου τις οποίες οι ντόπιοι επεξεργάζονται με αλάτι, κατόπιν τις υποβάλλουν σε ελαφριά ξήρανση και στη συνέχεια τις εμβαπτίζουν μέσα σε κερί για να διατηρηθούν αναλλοίωτες. 

Η εκλεκτή αυτή κεχριμπαρένια λιχουδιά με την ξεχωριστή νοστιμιά και το φίνο άρωμα συγκαταλέγεται στις γκουρμέ γεύσεις και ανάμεσα στις πρώτες επιλογές της απαιτητικής γαστρονομίας. Θεωρείται πηγή σημαντικής ενέργειας και υψηλής διατροφικής αξίας, καθότι περιέχει σημαντική ποσότητα βιταμινών και ω-3 πολυακόρεστων λιπαρών. Το αυγοτάραχο Μεσολογγίου το μοναδικό αυτό αλιευτικό προϊόν έχει χαρακτηριστεί προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ), στην Ελλάδα.

Η Παιδούλα, μικρή ελληνοπούλα που κλαίει στον τάφο του Μάρκου Μπότσαρη

Κόρη της Ελλάδας

Στην πόλη βρίσκονται, μεταξύ άλλων, η κατοικία της οικογένειας Τρικούπη, του ποιητή Κωστή Παλαμά, η Βάλβειος Βιβλιοθήκη, η οποία αποτελεί και τη δημόσια δημοτική βιβλιοθήκη της πόλης με σπάνια βιβλία και ντοκουμέντα και προσφάτως το αρχαιολογικό μουσείο «Ξενοκράτειο» 

Επίσης υπάρχουν εκεί, το Κέντρο Λόγου και Τέχνης «Διέξοδος», ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά κύτταρα όχι μόνο της πόλης, αλλά ολόκληρης της Δυτικής Ελλάδας, το οποίο ευθύνεται για τη διοργάνωση πλείστων εκδηλώσεων όπως εκθέσεων, σεμιναρίων, βιντεοπροβολών, παρουσιάσεων, επιστημονικών συνεδρίων και το Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης στην πλατεία Μάρκου Μπότσαρη με πλούσια ενθυμήματα του Αγώνα του 1821. 

Τα τείχη και η πύλη της πόλης παραμένουν επιβλητικά και κανείς μπορεί να επισκεφθεί τον Κήπο των Ηρώων όπου έχουν θαφτεί πολλοί γνωστοί και άγνωστοι ήρωες που πολέμησαν στην Ηρωική Έξοδο.

Οι εορτές Εξόδου λαμβάνουν χώρα κάθε χρόνο στο Μεσολόγγι προς τιμήν της Εξόδου του Μεσολογγίου. Κορυφώνονται το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων, με τη μεγάλη πομπή να διασχίζει την πόλη και να καταλήγει στον Κήπο των Ηρώων. 

Οι συμμετέχοντες στην πομπή ντύνονται με παραδοσιακές στολές και με πένθιμο βηματισμό, συνοδεύουν την εικόνα της Εξόδου. Το βράδυ του Σαββάτου, μετά την καθιερωμένη λιτανευτική πομπή, λαμβάνει χώρα η αναπαράσταση της ανατίναξης του δημογέροντα Χρήστου Καψάλη. 

Είναι η πιο σημαντική τοπική εορτή την οποία τιμούν με την παρουσία τους πολλές πολιτικές προσωπικότητες, όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και άλλων χωρών.

Από τον Σεπτέμβριο του 2020 λειτουργεί σε πολύ κοντινή του οικισμού της Τουρλίδας (παραθαλάσσια τοποθεσία) το μοναδικό στην Ελλάδα θεματικό μουσείο άλατος, το Μουσείο Άλατος Μεσολογγίου.

Στις δύο αίθουσες του ισογείου φιλοξενούνται ενθυμήματα, προσωπικά αντικείμενα και ο ανδριάντας του φιλέλληνα ποιητή λόρδου Βύρωνα, καθώς και πίνακες και λιθογραφίες με θέματα από τη ζωή και τη δράση του ποιητή κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821. Εκτίθενται, επίσης, έγγραφα και αντικείμενα από την αδελφοποίηση της πόλης του Μεσολογγίου με την πόλη Γκέντλινγκ του λόρδου Βύρωνα.

Το μουσείο στεγάζεται σε ένα διώροφο νεοκλασικό κτίριο που κατασκευάστηκε το 1931. Στην είσοδο του μουσείου δεσπόζουν οι προτομές των δύο από τους πέντε πρωθυπουργούς που κατάγονταν από το Μεσολόγγι, του Χαρίλαου Τρικούπη και του Επαμεινώνδα Δεληγεώργη.

Στις αίθουσες του πρώτου ορόφου στεγάζεται η αποτελούμενη από περίπου 450 έργα συλλογή της πινακοθήκης ελαιογραφίες, λιθογραφίες, υδατογραφίες, χαλκογραφίες και πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Στη συλλογή της πινακοθήκης περιλαμβάνονται και έργα μεγάλης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας για την πόλη του Μεσολογγίου, όπως η "Έξοδος του Μεσολογγίου" και η "Άφιξη του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι", αντίγραφα των Αγγέλου Κασόλα και Γιάννη Κασόλα, αντίστοιχα, των πρωτότυπων έργων του Θεοδώρου Βρυζάκη, "Η ανατίναξη του Χρήστου Καψάλη" και το μεγάλης αξίας έργο του Γάλλου ζωγράφου Ντε Λανσάνκ (γαλ. Emile de Lansac), με τίτλο "Η αυτοθυσία της μάνας", που απεικονίζει μία Μεσολογγίτισσα, η οποία, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης από τους Τούρκους, έχει σκοτώσει το παιδί της που κρατά στην αγκαλιά της και ετοιμάζεται να σκοτωθεί και η ίδια.

Στον ίδιο χώρο εκτίθενται, επίσης όπλα αγωνιστών του 1821, εκκλησιαστικά αντικείμενα από την ίδια περίοδο, όπως το δισκοπότηρο και ο σταυρός του αγιασμού του μητροπολίτη Ρωγών Ιωσήφ, μία σειρά μεταβυζαντινών εικόνων και έγγραφα από την αδελφοποίηση του Μεσολογγίου με την πόλη Σέφλινσντορφ, γενέτειρα του εκδότη της πρώτης εφημερίδας στην απελευθερωμένη Ελλάδα (Ελληνικά Χρονικά) του Γιόχαν Γιάκομπ Μάγερ

Εκπαίδευση

Στο Μεσολόγγι λειτουργεί παράρτημα του Πανεπιστημίου Πατρών με τμήματα του πρώην ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας πρώην ΤΕΙ Μεσολογγίου που ιδρύθηκε το 1983

Στην πόλη επίσης εδρεύουν ΙΕΚ του υπουργείου παιδείας (Δ.ΙΕΚ Μεσολογγίου) και σχολές του ΟΑΕΔ (ΕΠΑ.Σ. Μαθητείας Μεσολογγίου). Το 2018 ιδρύθηκε και λειτουργεί Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας