Επίσκεψη στο χωριό Βρύσες του δήμου Αμαρίου

Οι Βρύσες (επίσημο: αι Βρύσαι) είναι χωριό και έδρα ομώνυμης Κοινότητος του Δήμου Αμαρίου, στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. Απέχουν 45 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο και είναι κτισμένες σε υψόμετρο 600 μέτρα, σε μια εύφορη κοιλάδα στους βόρειους πρόποδες του όρους Κέντρος.

Το γειτονικό πλέον εγκαταλελειμμένο χωριό Σμιλές αναφέρεται σε έγγραφο του 1254, σύμφωνα με το οποίο αναγνωρίστηκαν ως φέουδα του Μιχαήλ Βαρούχα Πετροχείλου ο Σμιλές, το Μοναστηράκι και η περιοχή του. Είναι πιθανόν οι Βρύσες να δημιουργήθηκαν από κατοίκους του Σμιλέ την πρώτη βενετική περίοδο. 

Το χωριό αναφέρεται από τον Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 ως Vrisses. Στην ενετική απογραφή του 1583 από τον Καστροφύλακα αναφέρεται ως Vrisses με 515 οφειλόμενες αγγαρείες και στην απογραφή του Βασιλικάτα κατά το 1630 αναφέρεται ως Vrisses. 

Στην απογραφή του 1834 η οποία πραγματοποιήθηκε από τους Αιγυπτίους το χωριό είχε χριστιανικό πληθυσμό και καταγράφηκαν 25 οικογένειες.

Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται στον δήμο Μοναστηρακίου και είχε 219 κατοίκους, όλοι χριστιανοί. Στην απογραφή του 1900 είχε 262 κατοίκους και ανήκε στον ίδιο δήμο, ο οποίος πλέον είχε μετονομαστεί σε δήμος Πανακραίων. Στην απογραφή του 1920 αναφέρεται ως προσαρτημένο στην κοινότητα Σμιλέ. 

Το 1925 το χωριό ορίστηκε έδρα δικής του κοινότητας της επαρχίας Αμαρίου μέχρι την Καποδιστριακή διοικητική διαίρεση, οπότε και προσαρτήθηκε στον Δήμο Σιβρίτου. Από το 2011 υπάγεται στον δήμο Αμαρίου.

Το χωριό χρησιμοποιήθηκε το 1823 από τον αγωνιστή Εμμανουήλ Τομπάζη και την 16μελή διοίκηση ως έδρα τους. Επίσης, η επαναστατική συνέλευση του 1866 στεγάστηκε στις Βρύσες

 Το χωριό καταστράφηκε από τους Γερμανούς το 1944, λόγω της απαγωγής του υποστράτηγου Κράιπε και την παραμονή του απαχθέντος για λίγες ημέρες στην περιοχή του όρους Κέντρους. Οι Γερμανοί περικύκλωσαν τα ξημερώματα της 22ας Αυγούστου 1944 τις Βρύσες, μαζί με άλλα χωριά. 

Συνέλαβαν τους άντρες και τους μετέφεραν στο σχολείο, ενώ οι γέροι, οι γυναίκες και τα παιδιά μεταφέρθηκαν στο Ρέθυμνο. Αφότου εκτέλεσαν 30 άντρες του χωριού πυρπόλησαν το χωριό. Στο γειτονικό χωριό Καρδάκι εκτέλεσαν 18 άντρες και στη συνέχεια το πυρπόλησαν, όπως και το χωριό Σμιλές

Ο κεντρικός ναός της ενορίας είναι αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο. Άρχισε να κατασκευάζεται το 1944, αλλά καταστράφηκε από τους Γερμανούς. Ξανακτίστηκε μετά τον πόλεμο.Σώζονται σπαράγματα τοιχογραφιών και ο Στέργιος Σπανάκης επισημαίνει ότι μπορεί να ταυτίζεται με τον ναό της Παναγίας, στον οποίο ο Τζουζέπε Γκερόλα εντόπισε γλυπτά ενετικής περιόδου

Στις πλαγιές του όρους Κέντρους βρίσκεται η Παναγιά Κρυονερίτισσα. Άλλοι ναοί του χωριού περιλαμβάνουν τους Άγιος Παντελεήμονας, Άγιος Ιωάννης Βαπτιστής, Ανάληψη (η οποία βρίσκεται στην κορυφή του Κέντρους), Άγιο Πνεύμα, Άγιος Αντώνιος και Άγιος Νικόλαος.

Στο χωριό Σμιλές σώζεται, αν και σε κακή κατάσταση, ο ναός της Παναγίας. Ο ναός είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου και στο εσωτερικό του σώζονται τοιχογραφίες και αρκοσόλιο. Κοντά στο ναό βρίσκεται παλιά βρύση. Επίσης στο Σμιλέ βρίσκεται ο κοιμητηριακός ναός του Δεσπότη Χριστού.

Στις Βρύσες λειτούργησε για πρώτη φορά σχολείο το 1842. Το σχολείο αυτό ήταν ένα από τα πρώτα στον νομό Ρεθύμνης. Ιδρύθηκε ύστερα από ενέργειες του Μανόλη Βιβυλάκη και δίδαξαν σε αυτό ο μοναχός Ιερεμίας Αναγνωστάκης και ο Αντώνης Βλαστός. Το 1861 το σχολείο μετατράπηκε σε αλληλοδιδακτικό. 

Το 1862 ολοκληρώθηκε το πρώτο σχολικό κτίριο, το οποίο αντικαταστάθηκε από νεότερο το 1899 (το κτίριο αυτό καταστράφηκε από τους Γερμανούς το 1944). Το 1901 το σχολείο στις Βρύσες λειτουργούσε ως ημιημερήσιο, με τον δάσκαλο να διδάσκει το πρωί στις Βρύσες και το απόγευμα στο Γερακάρι. 

Το 1911 άρχισε να λειτουργεί στις Βρύσες και παρθεναγωγείο. Το σχολείο μετά τον πόλεμο άρχισε να λειτουργεί ξανά το 1947, σε νέο κτίριο, μέχρι το 2005, οπότε και συγχωνεύθηκε με το δημοτικό σχολείο στους Αποστόλους. Ο μέγιστος αριθμός μαθητών στο σχολείο ήταν τη χρονιά 1959-1960, όταν είχε 47 μαθητές

Εμμανουήλ Βυβιλάκης (1806-1880) - αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και λόγιος

Σταμάτης Κραουνάκης (1955) - συνθέτης 

Σταμάτιος Κραουνάκης, αντισυνταγματάρχης, ήρωας του Αλβανικού Έπους και παππούς του συνθέτη

Οι Βρύσες Αμαρίου αναφέρονται επίσημα το 1925 στο ΦΕΚ 27Α - 31/01/1925 να προσαρτόνται στην τότε κοινότητα Γερακαρίου ενώ με το ΦΕΚ 394Α - 09/12/1925 ορίστηκαν έδρα της ομώνυμης νεοϊδρυθείσας κοινότητας.

Σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης και την τροποποίηση του Κλεισθένης Ι, μαζί με το Καρδάκι αποτελούν την κοινότητα Βρυσών που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Σιβρίτου του δήμου Αμαρίου και σύμφωνα με την απογραφή του 2011 ως κοινότητα έχει 120 κατοίκους ενώ ως οικισμός 90