Γκρέμισαν την ιστορική πέτρινη πεντάτοξη γέφυρα στις εκβολές του Ιλισού στον Φαληρικό Όρμο

 Η μοναδική σωζόμενη πέτρινη πεντάτοξη γέφυρα της Αττικής, κατασκευασμένη στις αρχές του 20ού αιώνα (1905-8), αποτελεί πλέον παρελθόν. Η γέφυρα στις εκβολές του Ιλισού στον Φαληρικό Όρμο, στην Ποσειδώνος, φτιαγμένη από πέτρα και ανθρώπινη δεξιοτεχνία, άντεξε επί δεκαετίες παρακολουθώντας τη μεταμόρφωση της πόλης γύρω της, για να κατεδαφιστεί στο πλαίσιο αντιπλημμυρικών εργασιών. 

Ο σκοπός αυτής της μοναδικής σε μέγεθος και τεχνοτροπίας κατασκευής ήταν να διευκολύνει τις μετακινήσεις των πολιτών και να διασφαλίζει τη διέλευση πάνω από τον ποταμό, συνδέοντας την πόλη με τις παραλιακές περιοχές.

Με τα πέντε τόξα της, αποτελούσε ένα από τα ελάχιστα δείγματα παραδοσιακής λιθοδομής που επέζησαν στην περιοχή, μια από τις τελευταίες υλικές μαρτυρίες της ιστορίας διευθέτησης των υδάτων της Αθήνας, ένα αρχιτεκτονικό τεκμήριο που θύμιζε πως η Αθήνα δεν γεννήθηκε από το τσιμέντο. 

Το ζήτημα της διατήρησης, προστασίας και ανάδειξης της γέφυρας του Ιλισού είχε τεθεί από κατοίκους, οργανώσεις και φορείς εδώ και μία δεκαετία στις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, αλλά ο χαρακτηρισμός της ως νεότερου μνημείου δεν «περπάτησε», κι ας επρόκειτο για ένα σπάνιο τεχνικό τεκμήριο του 20ού αιώνα στον αστικό ιστό. 

Η κατεδάφιση της ιστορικής γέφυρας θεωρήθηκε «μονόδρομος» στο πλαίσιο του έργου εκβάθυνσης του Ιλισού για την αντιπλημμυρική προστασία του Μοσχάτου και της Καλλιθέας, των δύο περιοχών που ορίζει η κοίτη του ποταμού. 

Το έργο, προϋπολογισμού 12.800.000 ευρώ, υλοποιείται από την Περιφέρεια Αττικής με ανάδοχο την εταιρεία Aktor και ξεκίνησε να «ωριμάζει» με μελέτες και συμβάσεις ανάθεσης, ερήμην του μνημείου. 

Η ιστορική γέφυρα του Ιλισού αντιμετωπίσθηκε όχι ως μνημείο που χρήζει προστασίας, αλλά ως «υδραυλικό εμπόδιο» που δημιουργούσε πρόβλημα στην απορροή των υδάτων, ενώ δεν εξετάστηκαν εναλλακτικές λύσεις για στοχευμένες διαμορφώσεις της κοίτης και προσαρμογή του υδραυλικού προφίλ, ήπιες δηλαδή τεχνικές παρεμβάσεις που εφαρμόζονται διεθνώς, συνδυάζοντας την αναγκαία αντιπλημμυρική θωράκιση με την διατήρηση ιστορικών υδραυλικών κατασκευών.

Η θεσμική συνενοχή

Το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ), το αρμόδιο συμβουλευτικό επιστημονικό όργανο του υπουργείου Πολιτισμού (ΥΠΠΟ), στη συνεδρίασή του της 18^ης Σεπτεμβρίου 2025, εξέτασε το θέμα «Χαρακτηρισμός ή μη ως νεώτερου μνημείου της λιθόδμητης, πεντάτοξης γέφυρας Ιλισσού, που βρίσκεται στην παλαιά Λεωφόρο Ποσειδώνος-Εθνάρχου Μακαρίου, στην περιοχή της Καλλιθέας, σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν. 4858/2021 (ΦΕΚ 220/Α΄/19-11-2021) [σημ. αρχαιολογικός νόμος]», με εισηγήτρια την προϊσταμένη της Διεύθυνσης Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων Ιωάννα Καράνη, και αποφάσισε να εισηγηθεί την μη κήρυξη ως μνημείου της γέφυρας…

Έτσι, η κατεδάφιση της πέτρινης, πεντάτοξης ιστορικής γέφυρας του Ιλισού περιβλήθηκε με… νομιμότητα.  Η καταστροφή ενός κομματιού της ζωντανής ιστορίας της Αθήνας, ενός σημείου αναφοράς που συνέδεε τον φυσικό και τον πολιτιστικό χώρο με την αστική μας μνήμη, δεν έγινε από τη φθορά του χρόνου ή από κάποια φυσική καταστροφή, αλλά με ανθρώπινη απόφαση. Μια απόφαση που υπογράφεται θεσμικά και πολιτικά -και που φέρει συγκεκριμένα ονόματα: το Υπουργείο Πολιτισμού, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων και η υπουργός Λίνα Μενδώνη, η οποία έχει το δικαίωμα να εγκρίνει ή να απορρίπτει τις εισηγήσεις του Συμβουλίου, αλλά και την τελική ευθύνη για κάθε πράξη ή παράλειψη που αφορά τα μνημεία της χώρας.

Η Λίνα Μενδώνη, που έχει ήδη συνδέσει το όνομά της με μια σειρά αποφάσεων που προκάλεσαν θύελλες αντιδράσεων -από την υπόθεση των βυζαντινών αρχαιοτήτων στο σταθμό Βενιζέλου του μετρό Θεσσαλονίκης και τις παρεμβάσεις και τσιμεντοστρώσεις στην Ακρόπολη μέχρι την πρόσφατη ιστορία του μοναδικού μινωικού ευρήματος στον λόφο Παπούρα του Ηρακλείου Κρήτης- φέρει προφανή πολιτική ευθύνη και στην περίπτωση που εξετάζουμε.

Όχι μόνο για την πράξη αυτή καθαυτή, αλλά για τη συνολική αντίληψη που επικρατεί στο ΥΠΠΟ τα τελευταία χρόνια: ότι ο πολιτισμός και η πολιτιστική κληρονομιά του τόπου είναι διακοσμητικό στοιχείο, εργαλείο επικοινωνιακής προβολής ή εμπόδιο που πρέπει να «ξεπεραστεί» για να προχωρήσουν τα έργα και οι «αναπλάσεις».

Το «έργο» ως άλλοθι

Τα τελευταία χρόνια, άλλωστε, η έννοια του «έργου» έχει μετατραπεί σε άλλοθι για κάθε είδους επέμβαση στον αστικό ιστό -και όχι μόνο σε αυτόν. Όταν κάτι χαρακτηρίζεται ως «αναπτυξιακό», «αναπλαστικό» ή «τεχνικά αναγκαίο», φαίνεται να αποκτά το δικαίωμα να καταστρέφει χωρίς συνέπειες ό,τι προϋπήρχε. 

Έτσι και τώρα. Κάτω από τον μανδύα της «τεχνικής αναγκαιότητας» και της «αποκατάστασης ροής» του Ιλισού, ένα σπάνιο τεχνικό μνημείο λιθοδομής κατεδαφίστηκε. Σε αυτήν την περίπτωση σιωπηλά, χωρίς δημόσια διαβούλευση, χωρίς μέριμνα για τη διάσωση ή τεκμηρίωσή του.

Η κατεδάφιση της γέφυρας του Ιλισού αναδεικνύει ένα επιπλέον δομικό πρόβλημα της κρατικής προστασίας, ειδικά στη διαχείριση της νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς, όταν αυτή δεν αφορά σε εμβληματικά ή «επώνυμα» μνημεία αλλά σε «ταπεινές» καθημερινές τεχνικές υποδομές που διαμόρφωσαν την πόλη και τους ανθρώπους της. 

Όταν το κράτος επιλέγει με τον πιο επίσημο τρόπο να κατεδαφίσει ένα τέτοιο μνημείο αντί να το προστατεύσει, στέλνει ένα σαφές μήνυμα προς το κοινωνικό σώμα: ότι η ιστορική μνήμη δεν αξίζει, ότι το παρελθόν μπορεί να θυσιάζεται στο βωμό του «εκσυγχρονισμού».

ΠΗΓΗ https://kosmodromio.gr/