Το Καστέλλι του Δήμου Μινώα Πεδιάδος

 Το Καστέλλι Πεδιάδος (επίσημο: Καστέλλιον) είναι κωμόπολη, έδρα ομώνυμης κοινότητας και ιστορική έδρα του Δήμου Μινώα Πεδιάδος στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου της Κρήτης.Ήταν επίσης έδρα της Επαρχίας Πεδιάδος στο Νομό Ηρακλείου.

Το Καστέλλι βρίσκεται στο κέντρο του νησιού σε υψόμετρο 340 μέτρα ενώ απέχει περίπου 4 χλμ. ΒΑ. από τον Ευαγγελισμό (έδρα του δήμου) και 37 χλμ. ΝΑ. από το Ηράκλειο. Στη νοτιοδυτική άκρη του βρίσκεται το Αεροδρόμιο Καστελλίου.

 Η κύρια ασχολία των κατοίκων είναι η γεωργία όπως και άλλα επαγγέλματα. Στην κωμόπολη υπάρχουν ανάμεσα στα άλλα Κέντρο Υγείας, ΚΕΠ, Ταχυδρομείο, Ειρηνοδικείο, Παιδικός Σταθμός, Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, Γυμνάσιο, Λύκειο, Αστυνομικό τμήμα, Αγροτικό Κτηνιατρείο, Γραφείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Δασονομείο.

Το Γυμνάσιο του χωριού έχει αναδείξει πολλούς και αξιόλογους επιστήμονες και καθηγητές πανεπιστημίου όπως ο Θεοχάρης Δετοράκης, ο Γεώργιος Κρασανάκης, ο Γεώργιος Μαλεγιαννάκης, ο Νικόλαος Μπελιμπασάκης, ο Άρης Τσαντηρόπουλος κ.ά.

Ο Δήμος, οι σχολικές κοινότητες και ο πολιτιστικός σύλλογος διοργανώνουν αξιόλογες πολιτιστικές εκδηλώσεις κατά την διάρκεια του χρόνου. Οι σημαντικότερες πραγματοποιούνται τον Αύγουστο με την ονομασία «Γιορτή του Ξενιτεμένου» της οποίας γιορτής εμπνευστής και δημιουργός ήταν ο αείμνηστος κοινοτάρχης και αναμορφωτής τού Καστελλίου Ιωάννης Μαλεγιαννάκης, και περιλαμβάνουν συναυλίες, φολκλορική μουσική, εκθέσεις θεατρικά δρώμενα, καθώς επίσης το Καρναβάλι την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. 

Ο κεντρικός ναός είναι δίκλιτος και είναι αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο (πολιούχος) καθώς και στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένης, ενώ υπάρχει και ανδρώα μονή του Τιμίου Προδρόμου Καλλέργη, με 3 μοναχούς.

Στην περιοχή υπάρχουν ίχνη κατοίκησής της από την προϊστορία μέχρι σήμερα γι' αυτό και ο οικισμός "Καστέλλι" έχει κυρηχθεί από το 1995 αρχαιολογικός χώρος. Υπάρχουν ευρήματα τα πρωϊμότερα των οποίων ανάγονται στη νεολιθική περίοδο. 

Ο ελληνιστικός οικισμός του μάλλον καταστράφηκε γύρω στο 220 π.Χ. ενώ έχουν ανασκαφεί λείψανα από τη βυζαντινή και την ενετική φάση του οικισμού.

Το Καστέλλι αναφέρεται το 1583 στον Καστροφύλακα (Κ95) με το όνομα Pediada Proprio με 543 κατοίκους.

Σε υψόμετρο περίπου 500 μέτρων… μεταξύ γης και ουρανού, στα ορεινά του δήμου Μινώα Πεδιάδας Ηρακλείου, βρίσκεται η σπουδαιότερη αρχαιολογική ανακάλυψη παγκοσμίως για το 2024 που πρόσφατα βραβεύτηκε με το βραβείο Παλμίρα (αφιερωμένο στον αρχαιολόγο που αποκεφαλίστηκε επειδή αρνήθηκε να αποκαλύψει στους Τζιχαντιστές που βρίσκονται οι αρχαιολογικοί θησαυροί της Παλμίρας).

Πρόκειται για την ανασκαφή μινωικού οικοδομήματος, στον λόφο Παπούρα, στην κορυφή του οποίου δεσπόζει μυστηριώδες κυκλικό μέγαρο που θυμίζει τον μύθο του Λαβύρινθου, ωστόσο κτίστηκε πολύ πριν οι Μινωίτες κατασκευάσουν τα πολυδαίδαλα ανάκτορα της Κνωσού!

Εκεί, στη θέση που οι ντόπιοι αποκαλούν “Σωρός” το 2023, στο πλαίσιο των εργασιών για την εγκατάσταση συστημάτων ραντάρ για το νέο αεροδρόμιο Ηρακλείου, η ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε μια σπάνια μνημειακή κυκλική κατασκευή διαμέτρου 48-50μ., εντυπωσιακή λόγω του μεγέθους, της πρωιμότητας, αλλά και του αρχιτεκτονικού της σχεδιασμού. 

Το κυκλικό κτήριο σώζεται σε ύψος 2,85μ. διάμετρο 48-50μ. και έκταση 1.800μ² και έχει δαιδαλώδη αρχιτεκτονική διάρθρωση. Με τα έως τώρα δεδομένα χρονολογείται περίπου από το 3.000-1.700 π.Χ με αλλεπάλληλες κατασκευαστικές φάσεις. Η αρχιτεκτονική διάρθρωση, σε συνδυασμό με τα ευρήματα, υποδεικνύουν όχι μία απλή και μόνιμη εγκατάσταση αλλά μία περιοδική παν-κοινοτική, τελετουργική πιθανά, δραστηριότητα. Ένα μνημείο αναφοράς για τους κατοίκους της περιοχής.

Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μινωικής αρχαιολογίας, περιμετρικά του οποίου, το Υπουργείο Υποδομών – με την σύμφωνη γνώμη του Υπουργείου Πολιτισμού – σχεδιάζουν να εγκαταστήσουν δύο γιγαντιαία ραντάρ που θα εξυπηρετούν το νέο αεροδρόμιο Καστελλίου.  Αυτό έχει προκαλέσει τις έντονες αντιδράσεις του αρχαιολογικού κόσμου αλλά και της τοπικής κοινωνίας, που την Κυριακή διοργάνωσαν εκδήλωση για την ταυτότητα του μνημειακού χώρου, την σημασία και προστασία του, στο Καστέλλι Πεδιάδας.

Παλαιότερα το Καστέλλι ήταν κοινότητα και σε αυτήν υπάγονταν οι οικισμοί:

Το Διαβαϊδέ, σε υψόμετρο 355μ. Είχε 180 κατοίκους το 1971 και 127 κατοίκους το 1583 (Diavaidé, Καστροφύλακας Κ 94). Σύμφωνα με την παράδοση, το χωριό πήρε την ονομασία του από έναν κάτοικο που ονομαζόταν Διαβανός (διήγηση Καρυωτάκη Γεωργίου τ. Δημητρίου 1981) ή από την αγριότητα των κατακτητών οι οποίοι κρεμούσαν τους Χριστιανούς στην πλατεία του χωριού και έπειτα έγραφαν σε επιγραφή «διάβα και ιδές» προς παραδειγματισμό και υποταγή των άλλων κατοίκων. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος του χωριού ιδρύθηκε το 1980. Στο χωριό βρίσκεται ο ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.

Το Καρδουλιανώ, με 143 κατοίκους το 1961 και 96 το 1971, σε υψόμετρο 330 μ. Σε παλιές απογραφές δεν αναφέρεται. Απαντά στην απογραφή του 1881 με 72 Τούρκους και 18 Χριστιανούς κατοίκους. Το τοπωνύμιο προέρχεται από το επώνυμο των πρώτων οικιστών, το οποίο θα ήταν Καρδουλιανός. Σήμερα διασώζεται στην ίδια περιοχή το επώνυμο Καρδουλάκης. Υπάρχει παλαιός ναός του Αγίου Ιωάννη με υπολείμματα τοιχογραφιών.

Ο Λαγός, που δεν αναφέρεται σε παλαιές απογραφές των Βενετών αλλά αναφέρεται στην τουρκική απογραφή του 1671 με το όνομα Lagú. Έλαβε την ονομασία του από τον πρώτο οικιστή του, το Λαγό, όπως και το φερώνυμο χωριό Λαγού στο Λασίθι. Σε έγγραφα του 1583 αναφέρεται ο Θωμάς Λαγός, οφειλέτης ως ενοικιαστής δημοσίων κτημάτων του οροπεδίου Λασιθίου. 

Συνεπώς, το τοπωνύμιο πρέπει να εκφέρεται στη γενική, δηλαδή το χωριό του Λαγού, όχι ο Λαγός. Η χαρακτηριστική αρχιτεκτονική των λιγοστών σπιτιών συντέλεσαν στην ιδέα αναπαλαίωσης και διατήρησης του χωριού. 

Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε με πρωτοβουλία του πολιτιστικού συλλόγου, ώστε ο οικισμός να χαρακτηριστεί παραδοσιακός.

Ως οικισμός αναφέρεται επίσημα το 1925 με το ΦΕΚ 27Α - 31/01/1925 να ορίζεται έδρα της κοινότητας Καστελλίου Πεδιάδος. 

Το 1994 με το ΦΕΚ 144Α - 31/08/1994 ορίστηκε έδρα του δήμου Καστελλίου ενώ το 2010 με το ΦΕΚ 87Α - 07/06/2010 ιστορική έδρα του δήμου Μινώα Πεδιάδας. 

Σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης και με την τροποποίησή του Κλεισθένης Ι, μαζί με τη Μέση και τον Λαγό αποτελούν την κοινότητα Καστελλίου που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Καστελλίου του Μινώα Πεδιάδας και σύμφωνα την απογραφή του 2011 έχει πληθυσμό 1.438 κατοίκους