Το Νίπος ή Νίππος είναι χωριό και έδρα ομώνυμης κοινότητας του δήμου Αποκορώνου στην περιφερειακή ενότητα Χανίων της Κρήτης. 

Απέχει 33 χιλιόμετρα από τα Χανιά. Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται με την γεωργία και την κτηνοτροφία, ενώ σημαντικότερα προϊόντα παραγωγής του αποτελούν το ελαιόλαδο, το κρασί και η σταφίδα.

Η πιο παλιά αναφορά του χωριού γίνεται το 1301 σε συμβόλαιο του Benv. De Brixano, συμβολαιογράφο από τον Χάνδακα. Στην απογραφή του 1583 (Καστροφύλακας Κ237) αναφέρεται ως Nipo με 224 κατοίκους. 

Από το Νίππος καταγόταν ο Κρητικός οπλαρχηγός Εμμανουήλ Κατσίγαρης, αγωνιστής στον Μακεδονικό Αγώνα εναντίον των Βουλγάρων και των Τούρκων

. Χαρακτηρίζεται από τα 1500 (βλ. Sr Brixano) μέχρι και σήμερα ως ένα από τα καλύτερα χωριά του Αποκόρωνα εκ άποψης περιβάλλοντος.

 Σε ένα φυσιολογικό κόσμο ή σύλληψη ενός προσώπου με εξουσία θα έπρεπε να αποτελεί είδηση, αλλά όχι πρωτόγνωρη. Τούτο διότι και οι έχοντες εξουσία – μικρή ή μεγάλη – ενίοτε παραβαίνουν το νόμο. Ακόμη πιο σπάνιο γεγονός είναι στις χώρες που έχουν το θεσμό της μοναρχίας. Συνταγματικής ή μη. 

Στη δεύτερη περίπτωση, τούτο είναι εύλογο γιατί η συγκέντρωση εξουσίας στα χέρια του μονάρχη έχει ως αποτέλεσμα ο ελέγχων και ο ελεγχόμενος να ταυτίζονται στο ίδιο πρόσωπο. Ίδιο αποτέλεσμα έχουμε σε χώρες με κατ’ επίφαση δημοκρατία. Εκεί ο ηγέτης «εκλέγεται» δημοκρατικά (συνήθως με σχεδόν καθολική αποδοχή), αλλά η πραγματικότητα δεν αλλάζει. Μπορεί να μην είναι «ελέω Θεού μονάρχης», αλλά η κατάσταση παραμένει «ενός ανδρός (ως επί των πλείστων) αρχή».

Στις χώρες με Συνταγματική μοναρχία – όπως το Ηνωμένο Βασίλειο – τυπικά δεν ισχύουν τα ανωτέρω. Ουδείς είναι ανωτέρω του νόμου, αλλά μέχρι σήμερα ο νόμος δεν φαινόταν να τους αγγίζει ιδιαίτερα. Στη σύγχρονη εποχή βρίσκουμε μόνον μια χρηματική ποινή να έχει επιβληθεί  το 2002 στην πριγκίπισσα Άννα για παραβίαση του «Dangerous Dogs Act». Φυσικά δεν μιλάμε για σύλληψη. Αντιθέτως, πριν μερικές ημέρες, ο αδελφός του βασιλιά Καρόλου, ο Άντριου, συνελήφθη στην κατοικία του στο βασιλικό κτήμα του Σάντρινγκχαμ, οδηγήθηκε στο τοπικό αστυνομικό τμήμα, φωτογραφήθηκε και του ελήφθησαν δακτυλικά αποτυπώματα. 

Τίποτα ιδιαίτερο για έναν απλό άνθρωπο. «Απίστευτη», όμως, είδηση για το Ηνωμένο Βασίλειο. Και μάλιστα όταν αιτία της σύλληψης είναι ένα αδίκημα που προσιδιάζει στην παράβαση καθήκοντος, σύμφωνα με το Ελληνικό Δίκαιο («misconduct in public office»). Το βρετανικό στέμμα ανά τους αιώνες διαλαλούσε την πίστη στην πατρίδα και στο καθήκον. Να συλλαμβάνεται μέλος της βασιλικής οικογένειας – έστω και υπό διωγμό τα τελευταία χρόνια – γιατί το παρέβη είναι κάτι πρωτόγνωρο. Πράξη που γίνεται ακόμη πιο ατιμωτική όταν μιλάμε για διακίνηση εμπιστευτικών εμπορικών πληροφοριών σε έναν παγκόσμιο μαστροπό (έστω και εάν ο τελευταίος ανήκε στην παγκόσμια οικονομική ελίτ).

Για να γίνει ακόμη πιο κατανοητό το μέγεθος του προβλήματος που αντιμετωπίζει η Βρετανική μοναρχία θα πρέπει να θυμηθούμε ότι ο μόνος βασιλιάς που δικάστηκε στο παρελθόν ήταν ένας άλλος Κάρολος (ο Α΄). Το μακρινό 1649 καταδικάστηκε σε θάνατο δια αποκεφαλισμού μετά από πολιτική σύγκρουση που είχε με το Κοινοβούλιο. Επιδίωξε να το καταλύσει με το λεγόμενο Personal Rule και να συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες στα χέρια του (εκκλησιαστική, στρατιωτική, πολιτική). Μια σύγκρουση που οδήγησε στον Αγγλικό Εμφύλιο Πόλεμο και στην προσωρινή κατάργηση της μοναρχίας. Ωστόσο, η δίκη και καταδίκη, για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία, ενός εν ενεργεία Βασιλιά πέρασε ένα συγκεκριμένο μήνυμα: ουδείς υπεράνω του νόμου.

Τι σημαίνουν οι ανωτέρω σκέψεις για εμάς; Πόσο «υπακούουν στους νόμους» πρωθυπουργοί που κάνουν υποκλοπές και αρνούνται να συμμορφωθούν με αποφάσεις ανωτάτων δικαστηρίων; Πόσο αγγίζει ο νόμος υπουργούς που παραβαίνουν το καθήκον τους, αλλά ξεπλένουν τις αμαρτίες τους στην κολυμβήθρα της Ελληνικής Βουλής; Εν τέλει πόσο ίσοι είμαστε απέναντι στο νόμο; Ρητορικές ερωτήσεις σε μια χώρα που ευτυχώς έδιωξε τη μοναρχία, αλλά ουδέποτε εμπέδωσε τη λογοδοσία, τη διαφάνεια και τη νομιμότητα…

 Στα Κούλουμα σε Νέα Αλικαρνασσό, Καράβολα και Λότζια ο Αλέξης Καλοκαιρινός: «Εύχομαι να βρισκόμαστε και να νιώθουμε ότι η ζωή μας στην πόλη βελτιώνεται όλο και πιο πολύ. Μπορούμε να πάμε όλοι μαζί την πόλη μας μπροστά. Καλή Σαρακοστή »

Με δύο εκδηλώσεις, λόγω του άστατου καιρού, σε Καράβολα και Λότζια, που διοργάνωσε η Αντιδημαρχία Πολιτισμού του Δήμου Ηρακλείου αλλά και στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στην πλατεία του Αγίου Νικολάου στην Νέα Αλικαρνασσό, οι Ηρακλειώτες γιόρτασαν τα Κούλουμα και υποδέχτηκαν τη Σαρακοστή, την Καθαρά Δευτέρα 23/2.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός από τη Νέα Αλικαρνασσό, όπου συμμετείχε στην γιορτή για τα Κούλουμα που διοργανώθηκε από την Δημοτική Κοινότητα και τον Πολιτιστικό Σύλλογο «Η Αρτεμισία», αναφέρθηκε στις προοπτικές που ανοίγονται στο μέλλον για την περιοχή και τονίζοντας ότι η Δημοτική Αρχή εργάζεται για να έχει έτοιμες, δρομολογημένες λύσεις, υπογράμμισε: «Είμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι ανάμεσά σας με αυτή την πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Νέας Αλικαρνασσού, του Αλέξανδρου Τσουλφά, των συνεργατών του και της προέδρου του Πολιτιστικού Συλλόγου « Η Αρτεμισία» Ελένης Ασπετάκη. Την Νέα Αλικαρνασσό την έχω στην καρδιά μου και στο μυαλό μου. Είναι σημαντική η Νέα Αλικαρνασσός και οι άνθρωποί της μέσα στο Δήμο Ηρακλείου. Έχουμε πολύ μεγάλες προκλήσεις να αντιμετωπίσουμε για το μέλλον και προετοιμαζόμαστε. 

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός αντάλλαξε ευχές με τους πολίτες, ευχαρίστησε τους εθελοντές και τα μέλη της 3ης Δημοτικής Κοινότητας για την συνδρομή τους και σε δήλωσή του επεσήμανε: «Είμαστε εδώ μεσημέρι Καθαράς Δευτέρας στο θεατράκι του Καράβολα. Μία μέρα φωτεινή, με ψύχρα αλλά με πολύ ζεστές καρδιές. Αυτό είναι που μετράει. Αυτό είναι που έχει σημασία. 

Να ανταμώνουμε, να νιώθουμε καλά και ότι μπορούμε να πάμε όλοι μαζί την πόλη μας μπροστά. Γιορτάζει το Ηράκλειο και ολόκληρη η Ελλάδα, μπαίνοντας στη Σαρακοστή. Βγαίνοντας από το χειμώνα και μπαίνοντας στην άνοιξη. Στην πόλη του Ηρακλείου έχουμε τα εδέσματα της ημέρας με αρκετά μεγάλη προσέλευση τόσο στον Καράβολα όσο και στη Λότζια αλλά και στη Νέα Αλικαρνασσό. Εύχομαι να βρισκόμαστε και να νιώθουμε ότι η ζωή μας στην πόλη βελτιώνεται όλο και πιο πολύ. Χρόνια πολλά».

Σε δηλώσεις τους τόσο ο Πρόεδρος της 3ης Δημοτικής Κοινότητας Βασίλης Τριτσάρης όσο και οι Διαμερισματικοί Σύμβουλοι Μανόλης Τσουρής και Ειρήνη Φλουρή αφού εξέφρασαν τα συλλυπητήριά τους στην οικογένεια του Μιχάλη Βάμβουκα, ευχαρίστησαν το κόσμο που συμμετείχε στην εκδήλωση παρά τον άστατο καιρό και τους εθελοντές που βοήθησαν.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός αντάλλαξε ευχές με δημότες και στη Λότζια, μαζί με την Αντιδήμαρχο Πολιτισμού Ρένα Παπαδάκη – Σκαλίδη και ευχήθηκε χρόνια πολλά και καλή Σαρακοστή. Από την πλευρά της η Αντιδήμαρχος Πολιτισμού δήλωσε σχετικά με τις εκδηλώσεις: «Ο Δήμος Ηρακλείου όπως κάθε χρόνο διοργανώνει τα Κούλουμα που συγκεντρώνουν πολύ κόσμο. Όλοι δοκιμάζουν τα σαρακοστιανά εδέσματα που προσφέρει ο Δήμο μαζί με ευχές για καλή Σαρακοστή. Λόγω καιρού βρεθήκαμε εδώ στη Λότζια αλλά και στον Καράβολα. Όμως παρά τις αντίξοες συνθήκες η προσέλευση είναι μεγάλη. Και του χρόνου με υγεία»

Με τα Κούλουμα της Καθαράς Δευτέρας και το αποκριάτικο Κρητικό γλέντι που πραγματοποιήθηκε την Κυριακή το απόγευμα στη Λότζια με τους καλλιτέχνες, Μανώλη Πλαΐτη στη λύρα, τον Γιώργο Κολλάρο στο λαούτο, τον Γιώργο Αρμουτίδη στο μαντολίνο και τον Στέλιο Ανετάκη στο λαούτο, ο Δήμος Ηρακλείου ολοκλήρωσε την περίοδο της Αποκριάς και υποδέχτηκε την Σαρακοστή.

Η Αντιδημαρχία Πολιτισμού ευχαριστεί θερμά τους καλλιτέχνες και την εταιρεία «Σαλάτες Οικονομάκη Α.Ε.» για την συνδρομή στις εκδηλώσεις.

Video μπορείτε να δείτε εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=CselC1KA6x8

 Μην σας μπερδεύει η παρακάτω εικόνα του. Δεν βρισκόμαστε στο Μαϊάμι αλλά στο Λακκί της Λέρου, όπου ο χρόνος έχει σταματήσει -σε ρυθμούς art deco- στον Μεσοπόλεμο. 

Πρόκειται για την: «πιο παράξενα όμορφη πόλη της Ελλάδας», σύμφωνα με το BBC, που θυμίζει έντονα πίνακες του Τζόρτζιο Ντε Κίρικο «κληροδότημα» της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων.

Οι μεγάλοι δρόμοι και οι επιβλητικές πλατείες, περιβάλλονται από μεγάλα δημόσια κτίρια, όπως το συγκρότημα της υπαίθριας αγοράς με το κυκλικό αίθριο και τον πύργο του ρολογιού, η εκκλησία, το σχολείο, το θέατρο, το νοσοκομείο, οι στρατώνες, αλλά και τα «παλατσίνα», οι κατοικίες που στέγαζαν Ιταλούς αξιωματικούς. 

Όλα τους, μ’ απλές αλλά εντυπωσιακές προσόψεις, λευκούς τοίχους, καμπύλες και χτιστά παραθυράκια. Ενα μίγμα art deco και Bauhaus που καλείται στην αρχιτεκτονική ρασιοναλισμός, διεθνισμός ή ορθολογισμός.

Το ενδιαφέρον του Μουσολίνι για τα Δωδεκάνησα είναι γνωστό, κατά την περίοδο της φασιστικής δικτατορίας του (1922-1943), ειδικά για την Λέρο που θεωρούσε «κλειδί» για τους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς του στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Οι κορυφαίοι Ιταλοί αρχιτέκτονες της εποχής, Ροντόλφο Πετράκο και Αρμάντο Μπερναμπίτι, σχεδίασαν τη νέα πόλη με εντολή του Μουσολίνι, εκεί που έως τότε ήταν μία μεγάλη ακατοίκητη έκταση με έλη. 

Οι αρχιτέκτονες άντλησαν την έμπνευσή τους από τους πίνακες του Τζόρτζιο Ντε Κίρικο, τη γεωμετρία των αρχαίων ναών και τον αισιόδοξο νεωτερισμό της art deco, με αποτέλεσμα να θεωρείται ένα από τα πιο τολμηρά και μοναδικά πειράματα του 20ού αιώνα στον τομέα της αρχιτεκτονικής και του πολεοδομικού σχεδιασμού.

Το γεγονός πως η πόλη κατασκευάστηκε με εντολή του Μουσολίνι και κτήριά της στέγαζαν τα γραφεία και τις δραστηριότητες του φασιστικού κόμματος και νεολαίας, είχε ως αποτέλεσμα το Λακκί να απαξιωθεί μεταπολεμικά γνωρίζοντας την εγκατάλειψη και την αδιαφορία.

Τα τελευταία χρόνια ωστόσο, φαίνεται πως κάτι αλλάζει αφού όλο και περισσότεροι αντιλαμβάνονται τη σημασία της πόλης ως μέρους της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. 

Σήμερα το κινηματοθέατρο, το ξενοδοχείο και το συγκρότημα της αγοράς έχουν ανακηρυχθεί διατηρητέα μνημεία, ενώ φιλοδοξία της δημοτικής Αρχής Λέρου είναι να καταστήσει ολόκληρη την πόλη, μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

«Εχθές το βράδυ ονειρεύτηκα ότι ξαναπήγα στο Λακκί»

H σκηνοθέτης Ιωάννα Ασμενιάδου-Φωκά, με καταγωγή από την Θεσσαλονίκη, βρέθηκε για πρώτη φορά στην Λέρο το 1995. Τα τελευταία χρόνια ζει μόνιμα στο Λακκί «μαγεμένη από την διαφορετικότητά του» όπως λέει. Το 2018 μέσα από το πολυβραβευμένο ντοκιμαντέρ: «Portolago – Φαντάσματα στο Αιγαίο» προέβαλε και έκανε γνωστή τη μοναδική ιστορία και αρχιτεκτονική του Λακκιού. 

Mε μία έντονή δόση νοσταλγίας -αλλά και μελαγχολίας- το ντοκιμαντέρ στάθηκε στη σημερινή εικόνα των κτηρίων της πόλης, πολλά από τα οποία στέκουν ξεχασμένα και μισογκρεμισμένα, επιχειρώντας παράλληλα να ευαισθητοποιήσει και κινητοποιήσει τους αρμόδιους φορείς για τη διάσωση, συντήρηση και ανάδειξή τους.

To Λακκί στον χάρτη

Το Λακκί βρίσκεται στο Β.Α. του ομώνυμου όρμου και αριθμεί 1.990 κατοίκους. Αν φτάσετε στην Λέρο με πλοίο από τον Πειραιά, θα είναι η πρώτη εικόνα που θα δείτε και θα σας εντυπωσιάσει. Αν πάλι φτάσετε αεροπορικώς, έτσι και αλλιώς ο δρόμος θα σας οδηγήσει στο ξακουστό Portolago, που θα βρείτε γραφικά καφέ και εστιατόρια για όλα τα γούστα.

Ξεκινήστε τη γνωριμία σας με το Λακκί, από την προκυμαία με θέα το γαλάζιο της θάλασσας. Τέρμα δεξιά βρίσκεται το δημοτικό σχολείο Λακκίου, που είχε χτιστεί το 1936. Δίπλα ακριβώς είναι το ιταλικό τελωνείο. Λίγο πιο πίσω βρίσκεται η ορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου, στη θέση της καθολικής εκκλησίας του Αγίου Φραγκίσκου.

Στο κέντρο περίπου της παραλιακής λεωφόρου Πλωτάρχου Πλέσσα βρίσκεται το κινηματοθέατρο και δίπλα το ξενοδοχείο που ανακατασκευάζεται. Ακριβώς από πίσω ξεχωρίζει το συγκρότημα της υπαίθριας αγοράς με το επιβλητικό αίθριο και τον πύργο του ρολογιού. Στην άλλη πλευρά της προκυμαίας, υπάρχει το λιτό μνημείο των πεσόντων του Α/Τ «Βασίλισσα Όλγα», που βυθίστηκε το 1943 από βομβαρδισμούς των Γερμανών στη απαρχή της «Μάχης της Λέρου».

 Η Λέρος είναι νησί στο νοτιοανατολικό άκρο του Αιγαίου στα Δωδεκάνησα, βορειοδυτικά της Καλύμνου, της οποίας αποτελεί συνέχεια. Έχει πληθυσμό 7.992 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2021 και έκταση 54 τ.χλμ., με μήκος ακτών που φτάνει τα 71 χλμ., χάρη στον έντονο οριζόντιο διαμελισμό της. Το μεγαλύτερο χωριό (Αγία Μαρίνα Λέρου) έχει πληθυσμό 2.672, που αποτελεί την πρωτεύουσα του νησιού και ακολουθεί το Λακκί με 1.990 κατοίκους (απογραφή 2011).

Το δημαρχείο και άλλες υπηρεσίες είναι στον Πλάτανο. Η Λέρος είναι ένα από τα ελληνικά νησιά που δεν έχουν επιβαρυνθεί ακόμα από τον μαζικό τουρισμό. Η κύρια τουριστική περιοχή της είναι τα Άλιντα, άλλα ενδιαφέροντα χωριά είναι το ψαροχώρι Παντέλι, ο Βρομόλιθος με την παραλία του, η Γούρνα, ο Ξηρόκαμπος, το Παρθένι και ο Μπλεφούτης. 

Το Κάστρο της Παναγίας, κτισμένο τον ενδέκατο αιώνα, δεσπόζει στο βουνό Απιτίκι πάνω από τον Πλάτανο και ακριβώς απέναντι βρίσκεται το κλειδί το υψηλότερο σημείο του νησιού με πανοραμική θέα. Το πολεμικό μουσείο της Λέρου βρίσκεται στη Μερικιά χτισμένο μέσα σε τούνελ του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου.

Το Δημοτικό σχολείο στο Λακκί, κτισμένο από τους Ιταλούς το 1936.

Άγιος Ισίδωρος.

Πρώτοι κάτοικοι της Λέρου αναφέρεται ότι ήταν Κάρες και Λέλεγες και ο Όμηρος τη συμπεριλαμβάνει μεταξύ των νησιών του Αιγαίου που συμμετείχαν με ναυτική δύναμη στον Τρωϊκό πόλεμο. Ο Θουκυδίδης επισήμανε την ιδιαίτερη σημασία των κόλπων και των λιμανιών της Λέρου κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431 – 404 π.Χ.), στον οποίο η Λέρος υποστήριζε τους Αθηναίους. Η λήξη του πολέμου σήμανε και την έναρξη της κυριαρχίας της Λέρου από τους Σπαρτιάτες. Στο νησί επίσης, βρίσκεται το γνωστό ιερό της θεάς Αρτέμιδος.

Ακολούθησε την πορεία των υπόλοιπων Δωδεκανήσων κατά τα αλεξανδρινά, ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια. Έπειτα από τη διαίρεση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπως και η υπόλοιπη Ελλάδα, διοικούταν από την Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα του Βυζαντίου. Στη νησίδα Φαρμάκω, ανατολικά της Λέρου, ο Ιούλιος Καίσαρας είχε αιχμαλωτιστεί από ντόπιους πειρατές για 40 περίπου μέρες.

Βενετσιάνικη και Οθωμανική Περίοδος

Κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο, το νησί ενσωματώθηκε στο Θέμα της Σάμου. Κατά τον δέκατο τρίτο αιώνα, το νησί καταλήφθηκε από τους Γενουάτες και ύστερα από τους Ενετούς. Το 1309, οι Ιωαννίτες Ιππότες, κυρίευσαν και οχύρωσαν τη Λέρο. Το 1505, ο Οθωμανός ναύαρχος Κεμάλ Ρέις με τρεις γαλέρες και δεκαεπτά θωρηκτά πολιόρκησε το κάστρο, αλλά δεν κατόρθωσε να το καταλάβει. Το εγχείρημα επαναλήφθηκε το 1508 με περισσότερα πλοία, με το ίδιο ανεπιτυχές αποτέλεσμα. Ο θρύλος λέει πως εκείνη τη φορά το νησί σώθηκε από τον ένα και μοναδικό επιζόντα ιππότη. 

Ήταν μόλις 18 ετών. Έντυσε γυναίκες και παιδιά με τις πανοπλίες των νεκρών ιπποτών, ξεγελώντας έτσι τους Οθωμανούς πως η φρουρά της Λέρου ήταν ακόμα δυνατή. Τελικά, στις 24 Δεκεμβρίου του 1522, ακολουθώντας την πολιορκία της Ρόδου, υπογράφτηκε συνθήκη μεταξύ του Σουλτάνου Σουλεϊμάν και του Μεγάλου Άρχοντα των Ιπποτών Φίλιππου Βιλιέρου Ντε Λ'Ισλ-Αδάμ και η Λέρος, μαζί με όλες τις κτήσεις του Τάγματος στο Αιγαίο, πέρασε σε Οθωμανικά χέρια.

Κατά την Οθωμανική κυριαρχία, η Λέρος απήλαυσε, μαζί με άλλα νησιά, ένα προνομιούχο καθεστώς μερικής αυτονομίας, έχοντας έτσι τη δική της διοίκηση. Το 1648 και κατά τη διάρκεια του πέμπτου Βενετοτουρκικού πολέμου, ήταν υπό τη διοίκηση του Βενετού ναυάρχου Λεονάρδου Φώσκολου και των ανδρών του που αποβιβάστηκαν στο νησί. Το 1824, μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, για τρία χρόνια το νησί απελευθερώθηκε και έγινε σημαντική βάση εφοδιασμού του Ελληνικού Ναυτικού. Είχε ως διοικητή Έλληνα Έπαρχο και υπαγόταν στη δικαιοδοσία της Προσωρινής Επιτροπής των Ανατολικών Σποράδων

Η επιστολή της Δημογεροντίας Λέρου προς τους Υδραίους

Η Λέρος το 1821 είχε τη δική της συνεισφορά στον αγώνα. Αξιοσημείωτη είναι η επιστολή της Δημογεροντίας Λέρου προς την Επαναστατική Κυβέρνηση, στην Ύδρα, στις 8 Μαίου 1821, στην οποία δήλωναν απερίφραστα το σύνθημα του απελευθερωτικού αγώνα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ή ΘΑΝΑΤΟΣ». Τον Μάιο του 1821, οι πρόκριτοι της Λέρου, θέλοντας να έχουν άμεση αντίληψη των πραγμάτων, στέλνουν στην Ύδρα δύο άνδρες από τη Λέρο, τον Μανώλη Ρεπαπή και Μανώλη Χρήστου, οι οποίοι κομίζουν μία επιστολή, απευθυνόμενη προς τους «Άρχοντας και ηγεμόνας του Έθνους».

Στην αρχή αναφέρουν την ατμόσφαιρα ικανοποίησης και χαράς που επικρατεί στο νησί, όταν φτάνει η είδηση με τις επιστολές του Αλέξανδρου Υψηλάντη, για την έναρξη της Επανάστασης, προς αποτίναξη του βαρβαρικού ζυγού:

«Προς τους άρχοντας και ηγεμόνας του γένους, και της των ορθοδόξων Ελλήνων κοινής ελευθερίας... Μεγίστην αγαλλίασιν και ανεκλάλητον χαράν επροξένησεν ημίν τοις εν τη νήσω Λέρω ταπεινοίς χριστιανοίς αυτή η αγαθή αγγελία της εκ του βαρβαρικού ζυγού ελευθερίας, την οποίαν πληροφορηθέντες δια των εκλάμπρων γραμμάτων του ευσεβεστάτου μπεϊζαντέ κυρίου Αλεξάνδρου Υψηλάντη, ευχαριστήριον ύμνον από ψυχής ανεπέμψαμεν τω ούτως ευδοκίσαντι αγίω Θεώ γενέσθαι…»

Στη συνέχεια εκφράζουν τη συμπαράταξή τους στον κοινό της ελευθερίας αγώνα, γι’ αυτό στέλνουν δυο εκπροσώπους τους Λεριούς, δηλώνοντας με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο την προθυμία τους ή να ελευθερωθούν ή να πεθάνουν:

«Δια τούτο και ημείς, ως όντες μέρος της των λοιπών χριστιανών ομηγύρεως, εξεπίτηδες επέμψαμεν καΐκιον εδικόν μας και ανθρώπους δύο, από μέρους του κοινού μας, τον τε κυρ Μανώλην Ρεπαπή και τον κυρ Μανώλην Χρήστου, δια να έλθωσιν εις προσκύνησιν υμετέραν και να σας ειδοποιήσωσι δια ζώσης φωνής, ότι και ημείς άπαντες είμεθα πρόθυμοι δια την του γένους ελευθερίαν και απαλλαγήν να αποθάνωμεν…»

Με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου στις 3 Φεβρουαρίου του 1830, που όριζε τα σύνορα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, τα απελευθερωμένα νησιά των Ανατολικών Σποράδων δόθηκαν πίσω στην Τουρκία. Στο "Ημερολόγιο της Νομαρχίας του Αρχιπελάγους" του 1886, η Λέρος, μαζί με τα νησιά Πάτμος, Λειψοί και Φούρνοι, ανήκαν στην Τουρκία. Το διοικητικό συμβούλιο είχε αντιπροσώπους και από τις δύο πλευρές.

Ιταλική περίοδος

Το 1912, κατά τον Ιταλοτουρκικό Πόλεμο, οι Ιταλοί κατέλαβαν όλα τα Δωδεκάνησα εκτός από το Καστελλόριζο. Στις 12 Μαΐου του 1912, το νησί καταλήφθηκε από τους ναύτες του Ιταλικού Καταδρομικού «San Giorgio». Οι Έλληνες κάτοικοι των Δωδεκανήσων, με το Συνέδριο της Πάτμου (4 Ιουνίου 1912), κήρυξαν την αυτονομία τους ως «Πολιτεία του Αιγαίου», με σκοπό την ένωση με την Ελλάδα, αλλά με το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου οι προσπάθειες δεν καρποφόρησαν και οι Ιταλοί διατήρησαν τον έλεγχο των νησιών.

Μετά τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αμέσως μετά την ανακωχή του Μούδρου ακολούθησε η Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων ή Συνδιάσκεψη Ειρήνης (1919). Στο υπόμνημα του Βενιζέλου (30-12-1918) προβλήθηκε η ελληνικότητα των νησιών της Δωδεκανήσου και οι αρχές που διακήρυξε ο Αμερικανός Πρόεδρος Ουίλσον για ελευθερία και αυτοδιάθεση των λαών, καλώντας την Ιταλία να παραδώσει τα νησιά στην Ελλάδα. 

Μέσα σ’ εκείνο το ιδιαίτερα φορτισμένο διεθνές κλίμα, μια δυναμική ομάδα Δωδεκανησίων πατριωτών, παράλληλα με τις επίσημες ενέργειες της ελληνικής αντιπροσωπίας, φτάνει στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Είναι οι απεσταλμένοι της «Ένωσης Δωδεκανησίων Αθηνών» : Ο Σκεύος Ζερβός, ο Πάρης Ρούσσος, ο Μιχαήλ Βολωνάκης, ο Γεώργιος Αντωνίου, ενώ στο Προξενείο του Μάντσεστερ υπηρετούσε ο Λεριός Θεόδωρος Μοσχονάς. 

Η αποστολή τους ήταν, να πληροφορήσουν και ευαισθητοποιήσουν κυβερνητικούς παράγοντες και συνέδρους για τα δίκαια του Δωδεκανησιακού λαού. Για τον σκοπό αυτό εργάστηκαν επίπονα το προηγούμενο διάστημα, συγγράφοντας και εκτυπώνοντας ενημερωτικά φυλλάδια, βιβλία και κάθε είδους έντυπο υλικό.

Από το 1916 έως το 1918, οι Βρετανοί χρησιμοποιούσαν τη Λέρο ως ναυτική βάση. Με το σύμφωνο Βενιζέλου - Τιττόνι το νησί θα επέστρεφε στην Ελλάδα, μαζί με όλα τα Δωδεκάνησα, εκτός από τη Ρόδο, αλλά, έπειτα από την ελληνική ήττα στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο (1919-1922), οι Ιταλοί ακύρωσαν τη συμφωνία. Η Συνθήκη της Λωζάννης επιβεβαίωσε την ιταλική κτήση της Λέρου και των Δωδεκανήσων.

Το νέο ιταλικό φασιστικό καθεστώς επιχείρησε ενεργά να «ιταλοποιήσει» τα Δωδεκάνησα κάνοντας την εκμάθηση της ιταλικής υποχρεωτική, δίνοντας κίνητρα στους ντόπιους να αποκτήσουν την ιταλική υπηκοότητα και καταργώντας ελληνικά ιδρύματα. 

Τη δεκαετία του '30 οι ιταλικές αρχές έχτισαν την πόλη Portolago, σύμφωνα με τα κριτήρια του νέου μοντέλου ιταλικής πολεοδομίας. Σήμερα αποτελεί ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα της ιταλικής ορθολογιστικής αρχιτεκτονικής. Οι Έλληνες το ονόμασαν αργότερα Λακκί.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε ευρύς εποικισμός. Χαρακτηριστικά, το 1936 κατοικούσαν στο νησί περίπου 7500 Ιταλοί, γεγονός που καθιστούσε τη Λέρο ως το μοναδικό νησί των ιταλοκρατούμενων Δωδεκανήσων όπου ο ιταλικός πληθυσμός ξεπερνούσε το αντίστοιχο γηγενή.

Άγιος Γεώργιος Δρυμώνα.

Κατά τη διάρκεια των 31 χρόνων που οι Ιταλοί παρέμειναν στη Λέρο, έφτιαξαν ένα σπουδαίο σχέδιο πολεοδομίας και οχύρωσης του νησιού, καθώς η στρατηγική του τοποθεσία και τα μεγάλα, φυσικά του λιμάνια (το μεγαλύτερο των οποίων, το Λακκί, είναι το μεγαλύτερο φυσικό λιμάνι μεγάλου βάθους στη Μεσόγειο Θάλασσα, το έκαναν ιδανική ναυτική βάση. 

Η οχύρωση της Λέρου, όπως και η κατασκευή μιας μεγάλης ναυτικής βάσης στο Λακκί, διασφάλιζαν τον ιταλικό έλεγχο μιας περιοχής που είχε ζωτική σημασία για τους Συμμάχους (το Αιγαίο, τα Δαρδανέλλια και τη Μέση Ανατολή. Ο Μουσολίνι είδε το νησί ως μια βάση ύψιστης σημασίας για την ιταλική κυριαρχία στο ανατολικό Αιγαίο, όπως και το Portolago ως το ιδανικό μέρος για να χτίσει μια έπαυλη παραθερισμού.

Εγκατάσταση Μικρασιατών

Τον Μάιο του 1914 καθώς οι διωγμοί στα απέναντι μικρασιατικά παράλια είχαν ενταθεί ενάντια στο ελληνικό στοιχείο, πολλοί Μικρασιάτες κατέφυγαν στα Δωδεκάνησα. Τους τελευταίους μήνες του 1918, μετά τη λήξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου για την Τουρκία, άρχισε η παλιννόστηση των προσφύγων στη Μικρά Ασία. Συγκεκριμένα με την ανακωχή του Μούδρου (1918) και την αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στη Σμύρνη (1919) αρκετοί πρόσφυγες που είχαν παραμείνει στα Δωδεκάνησα επέστρεψαν στη Μικρά Ασία, αλλά προσωρινά όπως αποδείχθηκε. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, πολλές οικογένειες Μικρασιατών εγκαταστάθηκαν πλέον οριστικά στη Λέρο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος

Με την έναρξη του Ελληνο-Ιταλικού Πολέμου, πολλοί Δωδεκανήσιοι έσπευσαν αμέσως ως εθελοντές, συγκροτώντας το Σύνταγμα Δωδεκανησίων. Από τους πρώτους που κατετάγησαν τότε ήταν και ο Λεριός καθηγητής μαθηματικών Απόστολος Ευαγγέλου. Μετά την κατάρρευση του μετώπου διέφυγε μαζί με πολλούς άλλους στη Μέση Ανατολή. Από εκεί βρέθηκε στην Κρήτη, όπου ανέπτυξε έντονη κατασκοπευτική δράση εναντίον των Γερμανών οι οποίοι τον συνέλαβαν και τον εκτέλεσαν, μετά από φριχτά βασανιστήρια. 

Η προτομή του, στο προαύλιο του Μπελλένειου Γυμνασίου Λέρου, υπενθυμίζει στους σύγχρονους Λεριούς και κυρίως στα παιδιά και τους νέους, τον πατριωτισμό την αποφασιστικότητα και μαχητικότητά του και συνακόλουθα όλων των συμπολεμιστών του.

Λεριοί στη Δωδεκανησιακή Φάλαγγα και στον Ιερό Λόχο στη Μέση Ανατολή

Πολλοί νέοι Δωδεκανήσιοι και ανάμεσά τους αρκετοί Λεριοί, κυρίως μετά τον Σεπτέμβριο του ’43, κατέφευγαν κρυφά με βάρκες στις μικρασιατικές ακτές κι από εκεί στη Μέση Ανατολή (Παλαιστίνη, Αίγυπτο), όπου τοποθετούνταν σε διάφορες μονάδες για να πολεμήσουν εναντίον του Άξονα.

Η Λέρος στη δίνη του Πολέμου

Από το 1940, όπου η Ιταλία εισήλθε επίσημα πια στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με την πλευρά της Γερμανίας, η Λέρος υπέφερε από τις εναέριες επιδρομές της βρετανικής Royal Air Force. Ως αποτέλεσμα των άριστων αραξοβολιών που παρέχονταν στα θωρηκτά, λόγω του μεγάλου αριθμού όρμων και κολπίσκων, το νησί υπήρξε το δεύτερο πιο βομβαρδισμένο νησί του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου (μετά την Κρήτη). 

Στις 8 Σεπτεμβρίου του 1943, όταν η Ιταλία κατάλαβε πως δεν μπορούσε να συνεχίσει τον Πόλεμο στηρίζοντας τους Γερμανούς, υπέγραψε ανακωχή και πέρασε στη μεριά των Συμμάχων. Όταν βρετανικές ενισχύσεις έφτασαν στη Λέρο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, το νησί υπέφερε και άλλους βομβαρδισμούς, αυτή τη φορά από τους Γερμανούς. Από τις πρώτες αεροπορικές επιθέσεις ήταν αυτή κατά του ελληνικού Α/Τ Βασίλισσα Όλγα D-15 και του αγγλικού [(Intrepid)], τα οποία βυθίστηκαν την Κυριακή 26 Σεπτεμβρίου του 1943, ενώ ήταν αγκυροβολημένα στο Portolago, το σημερινό Λακκί. Ακολούθησαν δεκάδες επιδρομές των Ju 87 και Ju 88, επί 52 ημέρες. 

Τελικά το νησί της Λέρου καταλήφθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα κατά τη Μάχη της Λέρου επιχείρηση ''Taifun'', με εναέριες και αμφίβιες εφόδους ανάμεσα στις 12 και 16 Νοεμβρίου του 1943. Οι δυνάμεις που ενεπλάκησαν ήταν αλεξιπτωτιστές, ένα τάγμα από την ελίτ μεραρχία του Βρανδεμβούργου. Τα πεζικά στρατεύματα υποστηρίζονταν από βομβαρδιστικά αεροπλάνα της "Luftwaffe". Ανάμεσά τους υπήρχαν και σμηναρχίες Ι. και ΙΙ. από Stuka-Wing 3. Η σμηναρχία I. λειτουργούσε από τη στρατιωτική βάση των Μεγάρων. Το νησί παρέμεινε υπό γερμανική κατοχή μέχρι και το τέλος του πολέμου

Μεταπολεμική Ιστορία

Αφού οι Γερμανοί εκκένωσαν το νησί, πέρασε υπό βρετανική διοίκηση μέχρι τις 7 Μαρτίου του 1948, όπου μαζί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα ενώθηκε με την Ελλάδα. 600 χρόνια μετά τη λήξη της Βυζαντινής κυριαρχίας, για πρώτη φορά τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν στο ελληνικό κράτος. Κατά τη διάρκεια των Μεταπολεμικών χρόνων, οι ελληνικές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν πολλά από τα κτήρια του νησιού για διάφορους λόγους. Κατά τη Χούντα των Συνταγματαρχών, το νησί χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εγχώριας εξορίας πολιτικών κρατουμένων, χρησιμοποιώντας τις παλιές Ιταλικές στρατιωτικές αποθήκες στην περιοχή "Παρθένι" και τους παλιούς ιταλικούς στρατώνες στην περιοχή "Άγιος Γεώργιος - Λέππιδα" ως στρατόπεδα συγκέντρωσης. 

Στην περιοχή του Παρθενίου υπάρχει και η εκκλησία της Αγιάς Κουράς. Kατά τη διετία 1969-1970, μέσα στα χρόνια της δικτατορίας, η Αγία Κιουρά αγιογραφήθηκε από τους εξόριστους στο νησί της Λέρου. Ανάμεσά τους βουλευτές, στελέχη της Αριστεράς, αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, διανοούμενοι, καλλιτέχνες, ηλικιωμένοι και μητέρες με μωρά.

Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο

Ο προσφυγικός καταυλισμός μπροστά από το εγκαταλελειμμένο κτίριο του 11ου περιπτέρου του Ψυχιατρείου.

Το 1957 διαµορφώθηκε η ιδέα να µετατραπούν τα άδεια κτίρια του ιταλικού ναυαρχείου στη Λέρο σε µια αποικία ψυχασθενών µε στόχο την απασχόλησή τους σε γεωργικές ασχολίες. Το Ψυχιατρικό Νοσοκοµείο Λέρου ιδρύθηκε µε τα Βασιλικά ∆ιατάγµατα στις 28-5-57 και δέχτηκε τους πρώτους 300 ασθενείς στις 2-1-1958 από το Λοιµοκαθαρτήριο Αθηνών, που είχαν µεταφερθεί εκεί από το ∆αφνί το 1953. 

Η επιλογή των ασθενών έγινε µε κριτήριο την έλλειψη επισκέψεων από συγγενικά πρόσωπα στα ιδρύµατα όπου νοσηλεύονταν για διάστηµα µεγαλύτερο των 12 μηνών. Σιγά σιγά ο αριθµός των ασθενών πολλαπλασιάστηκε, διότι µεταφέρθηκαν εκεί ασθενείς από τα ψυχιατρεία της Θεσσαλονίκης, των Χανίων και της Κέρκυρας. Η πρώτη ονοµασία του Ψυχιατρείου ήταν «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου» µε έδρα το Λακκί και δύναµη 650 κλινών. Το 1980 οι νοσηλευόµενοι έφθασαν τους 2000, το 1988 στους 1150 ενώ το 1991 ήταν 991. 

Στις αρχές τους 1980 το προσωπικό του ψυχιατρείου της Λέρου ανερχόταν σε χίλια περίπου άτοµα, αν και ο αριθµός των ψυχιάτρων ήταν µόνο δύο. Η πλειοψηφία του προσωπικού, που είχε φυλακτικό ρόλο, προήλθε από το ντόπιο πληθυσμό, ενώ για πολλά χρόνια ήταν ανύπαρκτη η επιστημονική στήριξη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του ιδρυματισμού και των άθλιων συνθηκών διαβίωσης των εγκλείστων, αφού δεν υπήρχε θεραπευτικό πλάνο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ξέσπασαν οι πρώτες καταγγελίες για τις κακές συνθήκες διαβίωσης των εγκλείστων στο ΚΘΛ. 

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σταματήσουν οι μεταφορές ασθενών στη Λέρο με απόφαση του Υπουργείου Υγείας το 1982. Οι συνθήκες έχουν βελτιωθεί και σήμερα το ψυχιατρείο λειτουργεί ως Κ.Θ.-Κ.Υ.Λέρου (Κρατικό Θεραπευτήριο-Κέντρο Υγείας Λέρου).

Τον Δεκέμβριο του 2015 μέσα στον χώρο του ψυχιατρείου, όπου ακόμη διαμένουν 200 νοσηλευόμενοι, με απόφαση της Κυβέρνησης και του Δήμου Λέρου, για τη "διαχείριση των προσφυγικών πληθυσμών", ιδρύθηκε hotspot (κέντρο καταγραφής και ταυτοποίησης προσφύγων) με προσφυγικό καταυλισμό δυναμικότητας 1.000 θέσεων. Κάτοικοι αλλά και επαγγελματίες ψυχικής υγείας εξέφρασαν τη βαθιά ανησυχία τους για την επαναλειτουργία, ως χώρου στρατοπεδισμού και μαζικής διαχείρισης ανθρώπων, αυτού του ιστορικά φορτισμένου τόπου που έγινε γνωστός ως "Το ένοχο μυστικό της Ευρώπης" από το ομώνυμο άρθρο του Observer

Γεωγραφία

Το Γεωγραφικό ανάγλυφο του νησιού χαρακτηρίζεται από μικρούς λόφους και αναρίθμητους κολπίσκους με μεγαλύτερο τον κόλπο του Λακιού που είναι το μεγαλύτερο φυσικό λιμάνι στην ανατολική μεσόγειο, για αυτό τον λόγο άλλωστε οι Ιταλοί το 1932 δημιούργησαν εκεί τον κύριο ναύσταθμό τους στα Δωδεκάνησα. Άλλοι μεγάλοι όρμοι είναι των Αλίντων, της Γούρνας, του Βρωμόλιθου, ο κόλπος στο Παρθένι και το Μπλεφούτι και το Παντέλι. Το μεγαλύτερο υψόμετρο βρίσκεται στο Κλειδί (γύρω στα 300 μ περίπου), άλλα βουνά στη Λέρο είναι η Σκουμπάρδα και το Διαπόρι στα νότια και το Απιτίκι στα ανατολικά.

Το νησί της Λέρου είναι καταπράσινο και στο εσωτερικό υπάρχει αγροτική παραγωγή, υπάρχουν αμέτρητα αμπέλια, συκιές, φραγκοσυκιές, Γκαβάφες (που βρίσκονται μόνο στη Λέρο), καλλιέργειες με οπορωλαχανικά και πολλοί δρόμοι σκεπάζονται από ευκαλύπτους και πεύκα. Στις παραλίες άφθονα είναι τα αρμυρίκια που προσφέρουν σκιά στους παραθεριστές. Υπάρχει μάλιστα ένα μικρό ποτάμι που ξεκινά από το ύψωμα Ημεροβίγλι και βγαίνει στον κόλπο της Γούρνας.

Οδικό δίκτυο

Το κύριο οδικό δίκτυο αποτελείται από τις Επαρχιακές οδούς που είναι:

Ξηρόκαμπος – Λακκί – Πλάτανος – Αγ. Μαρίνα – Άλιντα – Παρθένι.

Οι κυριότερες χαράξεις είχαν γίνει από τους Ιταλούς με στόχο την προσπέλαση των διάσπαρτων στρατιωτικών εγκαταστάσεών τους.

Το τοπικό οδικό δίκτυο είναι εκτεταμένο, ασφαλτοστρωμένο στο μεγαλύτερο τμήμα του, και καλύπτει όλους τους οικισμούς και τις οικιστικές συγκεντρώσεις. Ο εκσυγχρονισμός του, ιδιαίτερα στα τμήματα που διέρχονται από τους οικισμούς, και η βελτίωση των χαρακτηριστικών και της σήμανσης και σε ορισμένες θέσεις η διεύρυνση του πλάτους, είναι επεμβάσεις που γίνονται άμεσα, από την Τεχνική Υπηρεσία του Δήμου Λέρου.

Επίσης γίνονται ενέργειες επέκτασης του Επαρχιακού δικτύου σε συνεργασία με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, ώστε να περιλάβει όλες της κύριες συνδέσεις του νησιού.

Ενεργειακό δίκτυο - Τηλεπικοινωνίες

ΔΕΗ: Η υψηλή τάση έρχεται από την Κάλυμνο και φεύγει προς Λειψούς. Είναι πλήρες υπέργειο δίκτυο, το οποίο όμως συχνά παρουσιάζει προβλήματα. Σύμφωνα με τον ΔΕΔΔΗΕ η υπογείωσή του έχει μεγάλο κόστος και για τον λόγο αυτό κρίνεται ασύμφορη.

ΟΤΕ: Πλήρες δίκτυο υπόγειο, πρόσφατα ανακαινισμένο, χωρίς ελλείψεις.

Ύδρευση και αποχέτευση

Ύδρευση: Όλοι οι οικισμοί καλύπτονται από το δίκτυο ύδρευσης που τροφοδοτείται από υδρογεωτρήσεις και πηγές. Σε εξέλιξη βρίσκεται η κατασκευή φράγματος για τη συγκέντρωση επιφανειακών και ομβρίων υδάτων, κοντά στο Παρθένι. Η ποιότητα του νερού είναι, από χημική άποψη, ικανοποιητική, διαφαίνεται όμως κίνδυνος μόλυνσης των υπόγειων αποθεμάτων, που οφείλεται στη διείσδυση της θάλασσας λόγω υπεράντλησης. Η κατανάλωση εμφιαλωμένου πόσιμου νερού είναι γενικευμένη όπως άλλωστε στα περισσότερα νησιά. Τα τελευταία χρόνια γίνεται σημαντική προσπάθεια από τον Δήμο Λέρου και έχουν τοποθετηθεί σε όλο το νησί 13 μηχανήματα αφαλάτωσης για το πόσιμο νερό.

Αποχέτευση: Από το 2009 υπάρχει ολοκληρωμένο δίκτυο αποχέτευσης των οικισμών του Δήμου και λειτουργίας βιολογικού καθαρισμού, οι εγκαταστάσεις του οποίου βρίσκονται στην ανατολική πλευρά του οικισμού "Παντέλι".

Απορρίμματα

Στην ανατολική πλευρά του λόφου Τσίγκουνα υπάρχει χώρος απόθεσης απορριμμάτων. Η αποκομιδή γίνεται με τα απορριμματοφόρα οχήματα του Δήμου, με συχνότητα καθημερινή. Βρίσκεται σε εξέλιξη διαδικασία χαρακτηρισμού Χ.Υ.Τ.Υ.

Οικισμοί και νησίδες

Αναλυτικά οι οικισμοί και οι νησίδες που αποτελούν τον Δήμο Λέρου (σε παρένθεση ο πληθυσμός τους σύμφωνα με την απογραφή 2021

η Αγία Μαρίνα [ 2. 380 ]

τα Άλινδα [ 699 ]

ο Αρχάγγελος (νησίδα) [ 2 ]

η Βελόνα (νησίδα) [ 0 ]

ο Γλάρος (νησίδα) [ 0 ]

η Γούρνα [ 281 ]

ο Δρυμώνας [ 310 ]

η Καμάρα [ 673 ]

η Κίναρος (νησίδα) [ 2 ]

η Κόκκαλη [ 215 ]

το Λακκί [ 2.093 ]

τα Λέβιθα (νησίδα) [ 5 ]

τα Μαύρα (νησίδα) [ 0 ]

το Μεγάλο Λιβάδι (νησίδα) [ 0 ]

ο Ξηρόκαμπος [ 710 ]

το Παρθένι [ 178 ]

η Πηγανούσσα (νησίδα) [ 0 ]

η Πλάκα (νησίδα) [ 0 ]

οι Πλάκες [ 253 ]

η Στρογγυλή (νησίδα) [ 0 ]

τα Τεμένια [ 423 ]

η Τρυπητή (νησίδα) [ 0 ]

το Φαρμακονήσι (νησίδα) [ 21 ]

Χωριά-οικισμοί

Το Παντέλι είναι ένα χωριό ψαράδων με μικρές ψαροταβέρνες και καφενεία, που έχει κρατήσει τον παραδοσιακό χαρακτήρα του, μακριά από τον μαζικό τουρισμό. Είναι ένα από τα γραφικότατα σημεία του νησιού.

Βρομόλιθος ονομάζεται ένας ανοιχτός όρμος δίπλα στο Παντέλι της Λέρου. Έχει μεγάλη αμμουδερή και σε μερικά σημεία βοτσαλωτή παραλία. Κοντά βρίσκονται μικρά ξενοδοχεία, ενοικιαζόμενα δωμάτια και ψαροταβέρνες δίπλα στη θάλασσα. Απέναντι βρίσκεται το νησάκι της Αγίας Κυριακής με ένα εκκλησάκι στην πλαγιά του μικρού λόφου του.

Η Αγ.Μαρίνα, ένας γραφικός, παραδοσιακός, νησιώτικος οικισμός με θέα στην είσοδο ενός μεγάλου κόλπου και φυσικού λιμένα, είναι χτισμένος αμφιθεατρικά και ανεβαίνει προς το Πάτελο ή προς την Αγία Παρασκευή περνώντας δίπλα από το Μπρούτζι κι από εκεί στους γύρω λόφους.

Ο κόλπος του Λακκιού είναι ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Μεσογείου. Το Λακκί (Porto Lago) χτίστηκε κατά τη διάρκεια της Ιταλικής κατοχής ως πόλη που στέγαζε αξιωματικούς και πολιτικό προσωπικό της παρακείμενης στρατιωτικής βάσης. Σήμερα, πέρα από το ότι είναι το κύριο λιμάνι του νησιού, αποτελεί και το εμπορικό του κέντρο.

Η θέα από τα Άλιντα κατά την ανατολή με φόντο την Αγ. Μαρίνα και το Κάστρο.

Τα Άλιντα βρίσκονται περίπου 2χλμ μακριά από την Αγ. Μαρίνα. Είναι κοντά στην παραλία τα Δύο Λισκάρια.

Το Κριθώνι βρίσκεται σε απόσταση περίπου 1χλμ από την Αγία Μαρίνα και πριν τον οικισμό Άλιντα.

Πρόσωπα

Φερεκύδης (5ος αιώνας π.Χ.), ιστορικός, μυθογράφος και λογογράφος

Θεολόγος Νικολούδης (1890-1946), δημοσιογράφος και πολιτικός

Αλέξανδρος Νικολούδης (1874-1944), αρχιτέκτονας και ακαδημαϊκός

Δημοτικός αερολιμένας

Ο αερολιμένας κατασκευάστηκε το 1984 στην περιοχή Παρθένι, στο βόρειο τμήμα της νήσου. Διαθέτει 1 διάδρομο 14/32 μήκους 1.015 μ. και αρχικά δεχόταν αεροσκάφη τύπου Dornier 228-201, 19 θέσεων. Από το καλοκαίρι του 2001 το αεροδρόμιο της Λέρου δεχόταν αεροσκάφη τύπου ATR 42, χωρητικότητας 50 θέσεων. Από το 2004-5, μετά την απόσυρση των Dornier, η Λέρος δέχεται και αεροσκάφη τύπου Dash 8-100 χωρητικότητας 37 θέσεων. Το 2005 χτίστηκε καινούριο κτίριο για τις αναχωρήσεις και σταδιακά για τις αφίξεις

Ακτοπλοϊκή σύνδεση

Η Λέρος έχει ακτοπλοϊκή σύνδεση με τα νησιά της Κω, της Ρόδου, της Πάτμου, της Σύρου με το δρομολόγιο που καταλήγει στον Πειραιά (ξεκινώντας από Ρόδο) από το λιμάνι του Λακκιού, ενώ ημερόπλοια συνδέουν καθημερινά το νησί με την Κάλυμνο, τους Λειψούς, τους Αρκιούς, το Αγαθονήσι και τη Σάμο.

Αθλητισμός

Στη Λέρο λειτουργούν οι ακόλουθοι αθλητικοί σύλλογοι:

Α.Σ.Ε. Λέρου (ΑΣΕΛ): στίβος.

Ποδοσφαιρικός Αθλητικός Σύλλογος "Α.Ε.Λέρου": ποδόσφαιρο.

Γ.Σ. Νέων Λέρου: στίβος.

Π.Ο.Ι.Α.Θ Λέρου: ιστιοπλοΐα.

Σύλλογος τάε κβον ντο.

Αθλητικός Όμιλος Καλαθοσφαίρισης «Πανιώνιος» Λέρου: μπάσκετ.

Μ.Π.Σ. Νέων Λέρου «Άρτεμις»: σκάκι

Επίσης λειτουργεί το γυμναστήριο του Δήμου Λέρου (ΔΟΝΑ)

Ο Α.Ο. Καλαθοσφαίρισης Πανιώνιος Λέρου ιδρύθηκε το 1993 από μια παρέα φιλάθλων του νησιού με μικρασιατική καταγωγή, φίλων του μπάσκετ και φίλων του ιστορικού Πανιωνίου της Σμύρνης, με πρωτοστάτη τον Φίλιππο Δημητρακόπουλο. Την προσπάθειά τους στήριξε η ομάδα μπάσκετ του Πανιωνίου της Ν. Σμύρνης στέλνοντας κατά καιρούς στις εκδηλώσεις και στους αγώνες στο τοπικό πρωτάθλημα διάφορα μέλη της ομάδας: παράγοντες, προπονητές ή παίκτες, όπως τους Βλάντο Τζούροβιτς, Φάνη Χριστοδούλου, Γιώργο Καράγκουτη, Π.Τζ. Μπράουν, Ισίδωρο Κούβελο, Γιώργο Κατσιφαράκη κ.ά. 

Η ομάδα δημιούργησε το πρώτο αξιοπρεπές γήπεδο μπάσκετ στο νησί, αλλά λίγα χρόνια αργότερα αδρανοποιήθηκε λόγω έλλειψης στοιχειωδών αθλητικών χώρων και κυρίως κλειστού γηπέδου. Από το 2006, που κατασκευάστηκε σοβαρό γήπεδο και επίκειται η κατασκευή κλειστού, το οποίο έχει πλέον κατασκευαστεί, ο σύλλογος δραστηριοποιήθηκε ξανά, δημιούργησε τμήματα υποδομής αγοριών-κοριτισών και μετέχει στο πρωτάθλημα της ΤΕ ΕΟΚ Δωδεκανήσου με προπονητή τον Μάριο Γραμμενά. 

Μετά τον κύριο Γρεμμενά και την επιτυχημένη συμβολή του στον "Πανιώνιο Λέρου" τον σύλλογο ανέλαβε ο κύριος Χατζηδάκης Γεώργιος ο οποίος έχει οδηγήσει τον σύλλογο σε σίγουρα μονοπάτια με την πλούσια αθλητική και προπονητική εμπειρία που διαθέτει. Το κύριο χαρακτηριστικό του συλλόγου είναι ότι λειτουργεί σαν οικογένεια

www.travel.gr

 Ένα ατελείωτο συγκρότημα κτηρίων με ιταλική αρχιτεκτονική που μοιάζει σαν σκηνικό κάποιας ταινίας έχει μείνει αφημένο στην τύχη του εδώ και χρόνια, ενώ θα έπρεπε να προστατεύεται ως κομμάτι της Ιστορίας.

 Παλιότερος στρατώνας των αεροπόρων της ιταλικής αεροναυτικής βάσης, το σύμπλεγμα αυτό κτηρίων στην πορεία μετατράπηκε σε μια τρομακτική αποικία ψυχών, αφού οι ψυχικά ασθενείς που έμεναν εδώ ήταν αυτοί που είχαν εγκαταλειφθεί από τα συγγενικά τους πρόσωπα και νοσηλεύονταν στα ψυχιατρικά ιδρύματα της Ελλάδος για πάνω από χρόνο χωρίς κανείς να τους αναζητήσει (συγκλονιστικό το βιβλίο της πανεπιστημιακού Νένης Πανουργιά, Λέρος-Η γραμματική του εγκλεισμού, Εκδόσεις Νεφέλη). 

Η πλειοψηφία δε του προσωπικού ήταν ντόπιοι αφού δεν υπήρχε επί σειρά ετών καμία επιστημονική υποστήριξη και έπρεπε να φτάσουμε στη δεκαετία του ’80 για να οργανωθεί μια πιο συνεπής μεταχείριση τους: γι’ αυτό είχαν φτάσει εδώ πρωτοπόροι εκφραστές της αντι-ψυχιατρικής, όπως ο Γκατταρί, που υποστήριζαν την ελευθερία των τροφίμων. 

Επτά μήνες μετά την επίσημη ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου (7 Μάρτη 1948) με την Ελλάδα, στις 24 Οκτώβρη, ο Παύλος Γκλύξμπουργκ και η Φρειδερίκη επισκέπτονται τη Λέρο, μαζί με ανώτατους στρατιωτικούς και εκπροσώπους των διοικήσεων των στρατοπέδων της Μακρονήσου, της Λάρισας και της Θεσσαλονίκης και επιλέγουν τα μισοκατεστραμμένα από τους βομβαρδισμούς του 1943, κτίρια της Αεροναυτικής Βάσης Gianni Rossetti της ιταλικής Διοίκησης Λέρου, στο Λακκί, στα Λέπιδα, για να στεγαστούν τα κτίρια του συγκροτήματος των Βασιλικών Τεχνικών Σχολών, της μεγαλύτερης Παιδόπολης. 

Ένα στρατόπεδο που θα συγκέντρωνε «τα ανταρτόπαιδα, τα παιδιά των συμμοριτών, των φυλακισμένων, των αντεθνικώς δρώντων, των ΕΑΜβούλγαρων, των απάτριδων».

Το 2015 ιδρύθηκε hotspot για τους πρόσφυγες και είναι πραγματικά οδυνηρό να σκέφτεσαι ότι αυτό το εντυπωσιακό συγκρότημα ουσιαστικά φτιάχτηκε για να λειτουργεί ως μια αποικία ψυχών και τραυματισμένων ανθρώπων. 

Εντυπωσιακό, όμως, αρχιτεκτονικά όπως τα περισσότερα κτήρια της Λέρου που έστησαν εδώ ακολουθώντας τις πιο μοντέρνες αρχιτεκτονικές τάσεις οι Ιταλοί.

Το 1957 διαμορφώθηκε η ιδέα να μετατραπούν τα άδεια κτίρια του ιταλικού ναυαρχείου στη Λέρο σε μια αποικία ψυχικά ασθενών µε στόχο την απασχόλησή τους σε γεωργικές ασχολίες.

Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου ιδρύθηκε µε τα Βασιλικά Διατάγματα στις 28/5/57 και δέχτηκε τους πρώτους 300 ασθενείς στις 2/1/1958 από το Λοιµοκαθαρτήριο Αθηνών, που είχαν μεταφερθεί εκεί από το Δαφνί το 1953. 

Η επιλογή των ασθενών έγινε µε κριτήριο την έλλειψη επισκέψεων από συγγενικά πρόσωπα στα ιδρύματα όπου νοσηλεύονταν για διάστημα μεγαλύτερο των 12 μηνών.

Σιγά σιγά ο αριθμός των ασθενών πολλαπλασιάστηκε, διότι μεταφέρθηκαν εκεί ασθενείς από τα ψυχιατρεία της Θεσσαλονίκης, των Χανίων και της Κέρκυρας. Η πρώτη ονομασία του Ψυχιατρείου ήταν «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου» µε έδρα το Λακκί και δύναμη 650 κλινών. 

Το 1980 οι νοσηλευόμενοι έφθασαν τους 2000, το 1988 στους 1150 ενώ το 1991 ήταν 991. Στις αρχές τους 1980 το προσωπικό του ψυχιατρείου της Λέρου ανερχόταν σε χίλια περίπου άτομα, αν και ο αριθμός των ψυχιάτρων ήταν µόνο δύο.

Η πλειοψηφία του προσωπικού, που είχε φυλακτικό ρόλο, προήλθε απ' τον ντόπιο πληθυσμό, ενώ για πολλά χρόνια ήταν ανύπαρκτη η επιστημονική στήριξη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του ιδρυματισμού και των άθλιων συνθηκών διαβίωσης των εγκλείστων, αφού δεν υπήρχε θεραπευτικό πλάνο.

https://www.lifo.gr/

https://www.imerodromos.gr/