Το Κάτω Μαλλάκι (επίσημο: το Κάτω Μαλάκιον) είναι χωριό της Κοινότητας Μαλακίων του Δήμου Ρεθύμνης στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης με 107 κάτοικους (κατά την απογραφή του 2001).

Το Μαλλάκι αναγράφεται στις απογραφές του 16ου αιώνα και του 17ου με 2 οικισμούς. Στη δίτομη έκδοση, Isolario (Νησολόγιο), του Βιντσέντζο Κορονέλλι (Βενετία 1686) υπάρχει ένας εκτενής κατάλογος με 274 ονόματα χωριών της περιοχής. Τα ονόματα είναι χωρισμένα σύμφωνα με την τότε διαίρεση, η οποία ελάχιστα διαφέρει από τη σημερινή στις τέσσερις επαρχίες. 

Ο Κορονέλλι κατάρτισε τους καταλόγους του με βάση κάποιο ή κάποια αρχειακά ντοκουμέντα. Μάλλον βασίστηκε στις απογραφές των Castrofilaca (1583), Barozzi (1577) και Basilicata (1630). Έτσι αναφέρονται στην Casali di Territorio della citta di Rettimo (σημερινή επαρχία Ρεθύμνου) μεταξύ 80 χωριών τα (31) Apano-Malachi και (51) Cato-Malachi 

Αναφέρεται και στην φρουριακή έκθεση του 1633 καθώς με άλλα 2 χωριά (Σαϊτούρες, Αγία Μαρίνα) φέρεται να επανδρώνει μέρα και νύχτα με 5 άνδρες τη φρουριακή θέση Παναγιά με αρχηγό κάποιον Μανώλη Καφάτο.

Για το χωρίο υπάρχει αναφορά σε ένα πωλητήριο συμβόλαιο του 1599 ενώ στα έγγραφα του ιεροδικείου Ρεθύμνης αρ. 89 από μία δίκη (2 Μαΐου 1069 [1659]), αναφέρεται ενάγων κάποιος Κωνσταντής του Γιακουμή από το Απάνω Μαλλάκι και εναγόμενος κάποιος Γιώργης του Μανώλη από το Κάτω Μαλλάκι.

Χωροταξικά στοιχεία

1881 - Υπάγεται στο δήμο Ρουστίκων σαν ένας οικισμός με 170 χριστιανούς κατοίκους

1900 - Υπάγεται στο δήμο Ρουστίκων σαν Απάνω και Kάτω Μαλλάκι με 276 κατοίκους

1920 - Eίναι έδρα κοινότητας: Απάνω Μαλλάκι - κάτοικοι 126. Kάτω Μαλλάκι - κάτοικοι 120.

1928 - Οι δύο οικισμοί υπάγονται στην κοινότητα Ανω Βαρσαμόνερου.

1932 - Αποσπώνται από την κοινότητα Βαρσαμόνερου και αποτελούν ιδίαν κοινότητα.

1998 - Τα Μαλλάκια υπάγονται στον νεοσύστατο Δήμο Νικηφόρου Φωκά με έδρα τον Αθάνατο.

Ιστορία

Η περιοχή του χωριού, ή μάλλον και των δύο χωριών (Κάτω Μαλλάκι -Πάνω Μαλλάκι αποτελούν μια ενότητα), έχει κατοικηθεί από αρχαιοτάτων χρόνων. Τούτο μαρτυρείται από τα πολλά πατητήρια πελεκητά στην πέτρα, από τις αιωνόβιες ελιές (στο μετόχι στον Λάκκο είναι μία και έχει 13,5 μέτρα περίμετρο ο κορμός της), από τους παλιούς οικισμούς στην περιοχή των χωριών, (Καταλύματα, Λενικά, Μαζουφιανά, που αργότερα συνενώθηκαν σε δύο χωριουδάκια).

Σε μέρη που η διάβρωση του εδάφους παρέσυρε το λίγο χώμα φαίνονται ίχνη από το υνί του Ησιόδειου αρότρου. Αλλού σε πλαγιές φαίνονται μέσα σε φαράγγια πεζουλάκια.

Υπάρχουν παμπάλαια πετροκοπιά της Μινωικής εποχής και πηγάδια σκαμμένα στην πέτρα.

Παλαιότερα είχε βρεθεί εργαλείο της λίθινης εποχής (λίθινο σφυρί) που δυστυχώς εχάθη από άγνοια της αξίας του.

Επίσης υπάρχουν απολιθώματα από θαλάσσια μαλάκια (αστερίες), κυριολεκτικά "σφηνωμένα" στο πετρώδες έδαφος, τα οποία έχουν ανευρεθεί τυχαία κατά τη διάρκεια αγροτικών εργασιών (όργωμα/σκάλισμα).

Τοπωνύμια του χωριού Κάτω Μαλλάκι

Ο Γεροσπήλιος

Μερικά τοπωνύμια και η ετυμολογία τους είναι τα παρακάτω.

Κεφάλα (<μεγεθ.> κεφάλι = ύψωμα εδαφικό με κορυφή όχι οξεία, αλλά κάπως επίπεδη -ομαλός γήλοφος.

Τρυπητή = μεγάλη τρύπα (διαμπερής σπηλιά) που χαρακτηρίζει την περιοχή)

Πεζούλες = χαρακτηριστικός τρόπος διαμόρφωσης επικλινούς εδάφους, για καλλιέργεια στην περιοχή γενικά των νησιών του Αιγαίου Πελάγους.

Τζίγκουνας - τζίγκουνας (ο) σημαίνει χωράφι ακαλλιέργητο με βρύο ή χώμα (αργιλόχωμα, τσικαλόχωμα) που κρατεί το νερό. Ο Γ. Φ. Δαφέρμος ονομάζει τζίγκουνα την προσωρινή ροή νερού που μόλις υγραίνει τον τόπο δηλ. τζιγκούνης = φιλάργυρος.

Λίδια = ελιά>ελίδια > λίδια

Αγριμοκεφάλα = κεφάλα όπου παλαιότερα υπήρχαν αγρίμια

Μετόχι = έκταση καλλιεργήσιμη με πρόχειρο σπίτι

Λιάτικα = λιάτικο= είδος κλήματος, οπότε μάλλον ήταν εκεί αμπέλια

Γερόσπηλια = πολύ παλιές σπηλιές

Γέροσπήλιος = το παλιότερο σπήλαιο

Αης Αντώνης = από το εκκλησάκι του Αη Αντώνη

Παναγιές = παλιό μοναστήρι της Παναγίας

Του Μπερνή το Κεφάλι =περιοχή ιδιοκτησίας των Μπερνήδων

Του Μπερνή τ’ Αυλώχι = περιοχή ιδιοκτησίας των Μπερνήδων

T’ Αντώνη τα φραχτά =σώχωρο περιφραγμένο

Μπαροτσιανά - περιοχή ιδιοκτησίας Μπαρότσου: λόγιος από τον Αγ. Κωνσταντίνο

του Γρηγόρη το σώχορο - σώχορο ~ έσω χώρος>σώχωρο = χωράφι τοιχογυρισμένο με ξερολιθιά

Λαγγός- λαγγός= φαράγγι, στενή κοιλάδα

Λενικά - Ελληνικά > Λενικά. Σύμφωνα με τον M. Πιτυκάκη, λέγονται έτσι γιατί βρίσκονται πάνω από αρχαία ερείπια (ελληνικά). Κατά την άποψη του M. Δεφνέρ ονομάστηκαν έτσι ως κτήματα που δεν ανήκαν σε Τούρκους, αλλά σε έλληνες χριστιανούς.

Περί της ονομασίας του χωριού

Αν εξετάσουμε τα ονόματα των χωριών της γύρω περιοχής, θα δούμε πως όλα ή σχεδόν όλα έχουν σχέση ή με κάποιο δέντρο, ή με την τοποθεσία τους ή σχέση με άγιο, ή πρόσωπο ή φυσικό φαινόμενο, π.χ. Βαρσαμόνερο, Καλονύχτης, Kάστελος, Αγιος Κωνσταντίνος, Μετόχια κλπ.

Σχετικά με την ονομασία Μαλλάκι, από τις μέχρι τώρα έρευνες, δεν έχει βρεθεί τεκμηριωμένα ιστορικό πρόσωπο που να έχει σχέση με την ονομασία. Το λεχθέν: από ένα Ενετό αξιωματικό {Malachi -Μαλάκης) που σκοτώθηκε σε μάχη στην περιοχή των χωριών, δεν έχει επί του παρόντος τεκμηριωθεί με ιστορικά έγγραφα.

Ίσως προέρχεται η ονομασία από τα θαλάσσια μαλακόστρακα «μαλάκια», γιατί, αν και το χωριό βρίσκεται σε μακρινή απόσταση από τη θάλασσα, ευρέθησαν πάμπολλα απολιθώματα οστρακοειδών.

Υπάρχει και η εκδοχή της λέξης "μαλλί" και το υποκοριστικό της "μαλλάκι", δεδομένου ότι η περιοχή -και τότε όπως και τώρα- είχε ανεπτυγμένη κτηνοτροφία και μεγάλη παραγωγή μαλλιού και καλής ποιότητας.

Υπάρχει και στην Μαγνησία περιοχή Μαλλάκι όπου διέρχεται το τραινάκι του Πηλίου.

  Η γιαγιά μου, η μάνα της μάνας μου, ήταν αγράμματη αλλά πολύ μυαλωμένη, φρόνιμη και σοφή γυναίκα. Χήρεψε στα τριάντα τρία της χρόνια. Δεν ξαναπαντρεύτηκε. Μεγάλωσε και αποκατέστησε μόνη της τα τρία ορφανά της. Μου είχε μεγάλη αδυναμία κι εγώ το καταλάβαινα, γι’ αυτό και την αγαπούσα πολύ.

Δεν φλυαρούσε ποτέ. Ήταν σοβαρή και μετρημένη σε όλα της και ο κόσμος πολύ την σεβόταν. Μ’ άρεσε να την ακούω να συζητά, γιατί έλεγε λίγα λόγια και σε πολλά ζητήματα χρησιμοποιούμε αποφθέγματα ως επιχειρήματα που μας εντυπωσίαζαν.

Ακόμη και τώρα θυμάμαι αρκετά από τα αποφθέγματα αυτά. Μερικά είναι ίσως πανελλήνια αλλά τα πιο πολλά, πιστεύω, πως είναι κρητικά, αποστάγματα σκέψεων, παρατηρήσεων και διαπιστώσεων των Κρητικών. Θα σας παρουσιάσω πιο κάτω, φίλοι αναγνώστες, μερικά απ’ όσα θυμάμαι ακόμη, με την ελπίδα οι νεότεροι κάτι να ωφεληθούν απ’ αυτά:

1) Καλύτερα αποθαμένος και τιμημένος παρά ζωντανός και ξεγιβεντισμένος (ηθικά χρεωκοπημένος).

2) Καλύτερα να ντραπεί η μούρη μου παρά να καεί η καρδιά μου (αντίθετο του προηγούμενου 1).

3) Καλλιά ‘ναι η μάνα του φονιά παρά του σκοτωμένου.

4) Δεν κατέχει ο καθένας ίντα βράζει τ’ αλλουνού το τσικάλι (τις κρυφές στενοχώριες και τα προβλήματα των άλλων). 4α) Όσα φέρνει η ώρα δεν τα φέρνουν χίλιοι χρόνοι.

5) Για κάποιους πολύ δυστυχισμένους και απελπισμένους ανθρώπους: Η ζωή είναι εφιαλτικό όνειρο και ο θάνατος το λυτρωτικό ξύπνημα.

6) Μην κάμεις μη σου κάμουνε, μην πεις να μη σου πούνε.

7) Ό,τι κάμεις στον πατέρα σου, θα κάμουν και σε σένα τα κοπέλια σου. 7α) Κιανείς δεν κατέχει ίντα θα του ξημερώσει η αυριανή μέρα.

8) Όποιος σκοντάψει το πρωί ολημερνίς σκοντάφτει.

9) Μη δίδεις σ’ άλλους το νερό όντε διψά η αυλή σου.

10) Όσος είσαι φαίνου και λιγάκι παρακάτω.

11) Κρέμα το καλάθι σου όπου φτάνει η χέρα σου.

12) Απού κυνηγά πολλούς λαγούς χάνει και τσι λίγους.

13) Τση νύχτας τσι δουλειές τσι βλέπει η μέρα και γελά.

14) Τση καλής μέρας τση φαίνεται από την ταχινή (πρωί).

15) Δείξε μου τη συντροφιά σου να σου πω την ανθρωπιά σου.

16) Τον αράπη σαπουνίζεις, μόνο το σαπούνι χάνεις.

17) Ευκή (ευχή) γονιού αγόραζε και στα βουνά ανέβαινε.

18) Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα.

19) Παπούτσι από τον τόπο σου κι ας είν’ και μπαλωμένο.

20) Φτωχός στο σπίτι σου μα (αλλά) πλούσιος στο πανηγύρι σου.

21) Ό,τι σπείρεις θα θερίσεις. 21α) Πόσα παράδικα (ανεπίτρεπτα) θωρεί ο ήλιος την ημέρα!

22) Ο κόσμος το ‘χει τούμπανο κι αυτός κρυφό καμάρι.

23) Καλλιά πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρι.

24) Του φτωχού το βρισιμάκι (αυτό που βρίσκει, το τυχερό) ή βελόνα, ή καρφάκι.

25) Ο δούλος άλλα μελετά κι αφέντης άλλα κάνει.

26) Όσο θες δούλευγε μα όσα θέλει ο Θεός θα σου πέψει.

27) Δέσε το γάιδαρο όπου σου πει τ’ αφεντικμό του κι ας ψοφήσει.

28) Ο λόγος σου με χόρτασε και το ψωμί σου φάτο.

29) Αν κάμει ο Μάρτης δυο νερά κι Απρίλης άλλο ένα, χαράς τονε το γεωργό που ‘χει πολλά σπαρμένα.

30) Του Γενάρη το φεγγάρι παρά λίγο μέρα κάνει (είναι πολύ φωτεινό).

31) Ανέ ντη δεις την ταχινή (την κεραζόζα, το ουράνιο τόξο) πήγαινε στη δουλειά σου, μ’ ανέ ντη δεις το πρόσαργο (απόγευμα) κάθιζε στη φωλιά σου.

32) Αν ειν’ αλάργο, ειν’ του νερού κι αν ειν’ κοντά τ’ αέρα (κάποιες νύχτες του χειμώνα το φεγγάρι εμφανίζεται μ’ ένα φωτεινό κύκλο γύρω του σαν αλώνι. Αν το αλώνι είναι μεγάλο, προμηνύεται νερό, βροχή, κακοκαιρία. Αν το αλώνι είναι μικρό, σημαίνει δυνατόν αέρα).

* Ο Μανώλης Ροδιτάκης είναι τ. εκπαιδευτικός και ειδ. πάρεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου-πτυχ. Πολιτ. Επιστημών

https://www.patris.gr/