Το βυζαντινό μνημείο της Γκουβερνιώτισσας στις Ποταμιές

Ένα από τα μεγάλα προσκυνήματα της Ανατολικής Κρήτης είναι και το ιστορικό μοναστήρι της Παναγίας Γκουβερνιώτισσας που βρίσκεται στην κορυφή ενός λόφου λίγο πριν το χωριό Ποταμιές του δήμου Χερσονήσου.

Το μοναστήρι κτίστηκε το 961 μετά την απελευθέρωση του Χάνδακα από τον Νικηφόρο Φωκά. Στη συνέχεια έγινε φέουδο ευγενών ενετικής ή κρητικής καταγωγής.

Για παράδειγμα ο Μάρκος Γραδονίγος που το όνομα του ταυτίστηκε με τη μεγάλη επανάσταση του 1363 και τη Δημοκρατία του Αγίου Τίτου είχε ως φέουδο τις Ποταμιές και την Γκουβερνιώτισσα.

Το μοναστήρι μετά από μία πολυκύμαντη πορεία πέρασε στην ιδιοκτησία του Παναγίου Τάφου.

Την περίοδο της Τουρκοκρατίας φωτισμένοι ιεράρχες της Γκουβερνιώτισσας ανέπτυξαν σημαντική δράση για να στηριχθούν τα ορφανά του Ηρακλείου, ενώ διέθεταν χρήματα στη Δημογεροντία του Ηρακλείου για την δημιουργία σχολείων και για την αμοιβή των δασκάλων.

Σημαντικός ήταν επίσης ο ρόλος της μονής στις επαναστάσεις κατά των Τούρκων καθώς όχι μόνο πρόσφερε χρήματα, αλλά ηγούμενοι συμμετείχαν ενεργά στον ένοπλο αγώνα.

Το μοναστήρι στις αρχές του περασμένου αιώνα με νόμο επί κυβερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου πέρασε στην κοινότητα Ποταμιών και ο ναός στην Ενορία Ποταμιών.

Δυστυχώς τα κτίρια ερειπώθηκαν και αρκετά από τα κειμήλια της Μονής λεηλατήθηκαν.

Το 2010 σε λαϊκή συνέλευση του χωριού Ποταμιές δημιουργήθηκε μια Ομάδα εθελοντών η οποία ίδρυσε τον Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης Ποταμιών η "Γκουβερνιώτισσα" και κατάφερε να δώσει ζωή στο ερειπωμένο βυζαντινό μοναστήρι .

Σήμερα το μοναστήρι εκτός από σημαντικός φάρος της Ορθοδοξίας είναι μία πολύτιμη κιβωτός πολιτισμού που προσελκύει το ενδιαφέρον ντόπιων και ξένων επισκεπτών.

Εκτός από τον ανακαινισμένο ναό της παναγίας Γκουβερνιώτισσας που είναι κατάγραφος από εξαιρετικές τοιχογραφίες του 14ου αιώνα ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει :

- Την Έκθεση Εκκλησιαστικών Κειμηλίων, όπου εκτίθενται τα ξυλόγλυπτα τέμπλα της Γκουβερνιώτισσας, ιερά ευαγγέλια, ο Κώδικας της Μονής, χειροποίητα ιερατικά άμφια, εκκλησιαστικά σκεύη (άγια ποτήρια, λόγχες, σταυροί) ενώ σε διπλανή αίθουσα φιλοξενούνται αντίγραφα των φορητών εικόνων της μονής που είναι έργα του 16ου αιώνα.

- Τις ειδικές προθήκες μέσα από τις οποίες ξετυλίγεται ένα τμήμα της ιστορίας της Μονής. Ο ρόλος της στην Κρητική Επανάσταση (εκτίθεται και οπλισμός της εποχής εκείνης) , στην δημιουργία σχολείων και εκτίθενται έγγραφα που επιβεβαιώνουν την οικονομική ενίσχυση που έστελνε στη δημογεροντία του Ηρακλείου.

- Τη Λαογραφική γωνιά που παρουσιάζει ένα σημαντικό δείγμα του ανεκτίμητου θησαυρού της παράδοσης μας. Τα παλιά εκθέματα σε ταξιδεύουν πίσω στο χρόνο και στο τρόπο ζωής στο κρητικό σπίτι μέχρι στην τέχνη της υφαντικής με τον παραδοσιακό αργαλειό.

- Το χώρο όπου φιλοξενούνται περιοδικές εκθέσεις

-Από πέρυσι το Καλοκαίρι φιλοξενείται σε αίθουσα του κτιριακού συγκροτήματος μια σημαντική έκθεση με τίτλο «η ιστορία της Κρήτης μέσα από τον τοπικό Τύπο» .

Μια πολυσήμαντη έκθεση ιστορικών ντοκουμέντων που παράλληλα συνδυάζεται με τιμητικό αφιέρωμα στο δημοσιογράφο Νίκο Καζαντζάκη.

Στο χώρο εκτίθενται επίσης δύο ιστορικά κειμήλια, που ανήκουν στη συλλογή του μουσείου Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ, και συγκεκριμένα η χειρόγραφη επιστολή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη καθώς και το χειρόγραφο ψήφισμα της Γ’ Εθνοσυνέλευσης στην Τροιζήνα το 1827, με το οποίο καλείται ο Ιωάννης Καποδίστριας να έλθει στην Ελλάδα και να αναλάβει την διακυβέρνηση της χώρας.

- Τον Βοτανικό κήπο

- Την υπεραιωνόβια ελιά που είναι μνημείο της φύσης καθώς η ηλικία της εκτιμάται άνω των 500 χρόνων.

- Την εκπληκτική θέα προς την Λαγκάδα.

- Τους καλοκαιρινούς μήνες τις εκπληκτικές και ξεχωριστές εκδηλώσεις που διοργανώνονται στον αύλειο χώρο της Μονής και προσελκύουν το ενδιαφέρον εκατοντάδων θεατών από την ευρύτερη περιοχή.