Παγκόσμια Ημέρα κατά της Θανατικής Ποινής

 Της Τόνιας Α. Μανιατέα

   Μεσοκαλόκαιρο 1925. Πρώτη μέρη του Ιουλίου. Μεγάλη κινητικότητα παρατηρείται στη Μαλακάσα Αττικής. Είναι προχωρημένο πρωί αλλά χιλιάδες άνθρωποι όλων των ηλικιών έχουν συρρεύσει στην περιοχή από το προηγούμενο βράδυ. Η μία πλαγιά της χαράδρας στον Άγιο Μερκούριο είναι πλημμυρισμένη με ανθρώπους, ντυμένους στα καλά τους, θαρρείς και προσκλήθηκαν σε γιορτή. 

Οι κυρίες της ελίτ κρατούν παρασόλια και οι συνοδοί τους, στριμωγμένοι σε ανοικτόχρωμα κοστούμια, έχουν μετατρέψει σε βεντάλια τα ψαθάκια τους. Αργεί η δύση του ήλιου, αλλά δεν είναι να αφήνεις τη θέση που με τόσο κόπο κατέλαβες από νωρίς. Από εδώ έχει απρόσκοπτη θέα προς ό,τι πρόκειται να συντελεστεί μετά το σβήσιμο του ήλιου στον ορίζοντα. Μέχρι τότε θα παραμείνουν στο σημείο κουβεντιάζοντας και κουτσο-τρώγοντας τις λιχουδιές που κρύβουν τα παραγεμισμένα καλάθια του πικ νικ.

   Ετούτο το απόγευμα, στην απέναντι πλαγιά του αυτοσχέδιου θεάτρου θα γίνει μία εκτέλεση δια τουφεκισμού! Θα τουφεκιστεί ο 24χρονος Τηλέμαχος (Μάκης) Μπασιάκος, που κρίθηκε ένοχος για τη ληστεία και τον φόνο του 40χρονου εμπόρου Παναγιώτη Μωραΐτη. Η δημόσια εκτέλεση αποτελεί πάγια τακτική για παραδειγματισμό και οι θεατές με μίαν ανεξήγητη αιμοβόρα, κανιβαλική διάθεση δείχνουν ενθουσιασμό για τέτοια θεάματα. Ακόμα κι αυτοί, που δεν έχουν καταφέρει να παραστούν στην εκτέλεση, θα τη διαβάσουν με όλες τις λεπτομέρειες στις αυριανές εφημερίδες...

   [«Πόσο αδικεί τους λύκους το λατινικό απόφθεγμα homo homini lupus (ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο)!» έγραφε στα μέσα του 17ου αι. Άγγλος φιλόσοφος Thomas Hobbes...]

   Η ενθουσιώδης προσέλευση του πλήθους στη συγκεκριμένη εκτέλεση θα γίνει η ύστατη σταγόνα σε ένα ποτήρι, που γεμίζει από την εποχή του Όθωνα, κατά την οποία η δημόσια εφαρμογή της θανατικής ποινής είχε έντονα παραδειγματικό χαρακτήρα και μάλιστα με λαιμητόμο, την οποία το βασιλικό καθεστώς εισήγαγε «μεταχειρισμένη» από τη Γαλλία. Εκείνο ήταν, στην πραγματικότητα, το φρικιαστικό, το αποτρόπαιο θέαμα, που ωστόσο με μία μαζοχιστική διάθεση αποζητούσε -και στην Ελλάδα- το συγκεντρωμένο πλήθος.

   [Εβδομήντα επτά συναπτά έτη μετά την εκτέλεση αυτή (10 Οκτωβρίου του 2002) η παγκόσμια κοινότητα καθιερώνει την Ημέρα κατά της Θανατικής Ποινής. Κι όμως, σήμερα, 2026, υπάρχουν ακόμη 50 και πλέον χώρες, που την εφαρμόζουν. Η «εξέλιξη» στις λεγόμενες «ανεπτυγμένες» χώρες συνίσταται στον τρόπο με τον οποίο θανατώνουν τους καταδίκους τους. Όχι πια με τουφεκισμό ή λαιμητόμο, αλλά με ηλεκτρισμό, με δηλητήριο ή άλλο ... ανώδυνο εφεύρημα...

   Όπως αναφέρει, άλλωστε και πρ. διευθυντής του Πύργου του Λονδίνου, Τζέφρι Άμποτ, στο έργο του «Το εγχειρίδιο του καλού δημίου»: Ο άνθρωπος έμαθε να δένει κόμπους κι έτσι μπόρεσε να φτιάξει τη θηλιά του δημίου, ανακάλυψε μέσα και τρόπους για το άναμμα της φωτιάς κι έτσι έκαψε τους αιρετικούς στην πυρά, εφηύρε τον τροχό κι έτσι κομμάτιασε τους κακούργους δένοντάς του επάνω του, έκανε κοφτερό ατσάλι το στομωμένο σίδερο κι έτσι έμαθε να αποκεφαλίζει...]

   ΜΙΑ «ΦΟΒΕΡΗ ΜΗΧΑΝΗ» ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΘΑΝΑΤΟΠΟΙΝΙΤΕΣ...

   Η καρμανιόλα (ελληνοποιημένη μεταφορά του γαλλικού carmagnole) ήταν μόνιμα στημένη στις φυλακές του Παλαμηδιού στο Ναύπλιο, όπου άλλωστε, στο Μπούρτζι, διέμεναν και οι δήμιοι. «Το Μπούρτζι είναι στ΄ αλήθεια χιλιόκαλλη σπηλιά μα κρύβει μέσα της δυο δράκους. Τους δυο δημίους. Από τους καταδίκους εις τους δημίους δεν είναι και μεγάλη η διαφορά, ούτε η απόστασις. Οι πρώτοι ανήκουν -μερικοί τουλάχιστον- στους δευτέρους και οι δεύτεροι στρατολογιόνται από τους πρώτους. Και η αρχή ακόμη εφρόντισε, δεν ηξέρω αν από σκοπό είτε κατά τύχη, να τους έχει πάντα γειτόνους ετούτους με κείνους, ώστε να είναι φοβέρα τους παντοτινή και στην υπνοφαντασιά τους ακόμη να γρινιάζουν σαν τη γάτα με το σκύλο...» έγραφε ο Ανδρέας Καρκαβίτσας στο διήγημά του «Αι φυλακαί του Ναυπλίου»). «Φοβερή μηχανή» ήταν για τον αφηγητή η καρμανιόλα και τη συνέδεε με τον αντίστοιχα φοβερό Αμοιραδάκη, τον βαρυποινίτη, που εκτελούσε τότε χρέη δημίου.

   Η λαιμητόμος έφτασε στην Ελλάδα μαζί με δύο Γάλλους δημίους, που γνώριζαν τον χειρισμό της. Αυτή ήταν συμφωνία με τον Όθωνα. Θα παρέμεναν εδώ όσο χρειαζόταν για να εκπαιδεύσουν άλλους, ντόπιους. Αλλά δεν έμειναν πολύ. Οι Έλληνες τους αντιμετώπιζαν σαν κοινούς εγκληματίες. Τους προπηλάκιζαν και τους ξυλοφόρτωναν. Όταν πια απειλήθηκε για τα καλά η ζωή τους, έφυγαν. Ο Γάλλος περιηγητής της εποχής Εντμόντ Αμπού κάνει λόγο και για σφαγιασμό των δημίων από τους απλούς πολίτες, αλλά και για κάποιον «αρκετά πεινασμένο» άντρα που δέχθηκε «να συνδράμει στα θλιβερά έργα της δικαιοσύνης των ανθρώπων». Όμως, αυτός ζούσε μόνος μακριά από την Αθήνα, σε κάποιοι φρούριο (Μπούρτζι), όπου τον φυλούσαν στρατιώτες. Εντέλει η κυβέρνηση αποφάσισε χρέη δημίου να εκτελούν βαρυποινίτες, που έτσι κι αλλιώς έχουν εισπράξει το ανάθεμα του κόσμου...

   Στη φυλακή του Παλαμηδιού γίνονταν οι περισσότερες εκτελέσεις. Υπήρχαν όμως και άλλες, προγραμματισμένες στη νησιωτική χώρα ή σε απομακρυσμένα σημεία της ηπειρωτικής. Όσο κυριαρχούσε η λογική του παραδειγματισμού, οι εκτελέσεις ήταν προτιμότερο να γίνονται στον τόπο, όπου συντελείτο το έγκλημα. Γι αυτές τις περιπτώσεις προοριζόταν η κινητή «φοβερή μηχανή» -η δεύτερη που διέθετε η Ελλάδα- της οποίας τα κομμάτια φυλάσσονταν σε κρατική αποθήκη, μεταφέρονταν και συναρμολογούνταν όπου υπήρχε ανάγκη. Στην Αθήνα, πάντως, η λαιμητόμος στηνόταν στην είσοδο του σπηλαίου των Νυμφών. «Το ικρίωμα βρίσκεται σε ύψος ανθρώπου και η φρίκη από το θέαμα αυτό εντείνεται. Νομίζεις πως οι θεατές δεν έχουν παρά να απλώσουν το χέρι και να σταματήσουν το μαχαίρι. Νιώθουν συνένοχοι για το αίμα που χύνεται» περιγράφει ο Αμπού.

   Οι καρατομήσεις των μελλοθανάτων προγραμματίζονταν όλες μαζί σε συγκεκριμένη ημερομηνία οπότε η λεπίδα γρήγορα και προχείρως ξεπλενόταν για τον επόμενο από το αίμα του προηγούμενου...

   Στην ιστορία έχει καταγραφεί το δραματικό δρομολόγιο του πολεμικού ατμόπλοιου «Ευρώτας» που τον Νοέμβριο του 1887 απέπλευσε από το λιμάνι του Πειραιά, φορτωμένο με τα κομμάτια της μεταφερόμενης καρμανιόλας. Το πλοίο παρέλαβε πρώτα τον δήμιο από το Ναύπλιο κι από κει έβαλε ρότα για τα λιμάνια του Βόλου, της Καλαμάτας, της Ιτέας, της Κέρκυρας και του Ληξουρίου στην Κεφαλονιά, όπου ήταν προγραμματισμένες εννέα εκτελέσεις από τις συνολικά 50 εκείνης της χρονιάς.

   ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΜΑΝΙΟΛΑ ΣΤΟΝ «ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΟ» ΤΟΥΦΕΚΙΣΜΟ

   Η εφαρμογή της καρατόμησης θα συνεχιστεί έως την πρώτη δεκαετία του 20ου αι. (1913), οπότε θα καταργηθεί οριστικά με νόμο και θα αντικατασταθεί από τον τουφεκισμό. Μπρος στη φρίκη της καρμανιόλας αυτός ο τρόπος εκτέλεσης φαντάζει «πολιτισμένος». Στην πραγματικότητα, βέβαια, δεν είναι και πολύ καινούργιος για την Ελλάδα. Η εκτέλεση ως «κεφαλική ποινή» προβλεπόταν από την πρώτη κιόλας ποινική νομοθεσία -υπό τον τίτλο «Απάνθισμα των Εγκληματικών»- του ελληνικού κράτους με ημερομηνία και έτος θέσπισης τη 17η Απριλίου του 1823 (Β΄ Εθνοσυνέλευση στο Άστρος). Αφορούσε εγκλήματα ιδιαιτέρως σοβαρά, φόνο εκ προμελέτης, ληστεία μετά φόνου, προδοσία κ.λπ. Αλλά, παρά τη διάχυτη βία της περιόδου, οι αιτήσεις χάριτος έπεφταν βροχή και ικανοποιούνταν.

   Ουδεμία εφαρμογή θανατικής ποινής έχει καταγραφεί ως το φθινόπωρο του 1830 οπότε μέσα σε διάστημα ενός μηνός θα γίνουν τρεις εκτελέσεις. Στις 15 Οκτωβρίου του 1830, στη Σκόπελο, εκτελείται από τρεις στρατιώτες με ισάριθμους ταυτόχρονους πυροβολισμούς στο κεφάλι ο 25χρονος Γεώργιος Λεμονής, καταδικασθείς για τριπλή ανθρωποκτονία και κλοπή. Η δεύτερη εκτέλεση λαμβάνει χώρα δέκα μέρες μετά, στα Σάλωνα (Άμφισσα) σε βάρος του Δημητρίου Κολοκυθόπουλου, ενόχου για ληστεία μετά φόνου, ενώ η τρίτη, στις 17 Νοεμβρίου, στην Καλαμάτα, σε βάρος του 35χρονου ναύτη Δημητρίου Κασιμάκου. Κρίθηκε ένοχος για «φονοπειρατεία», δηλαδή ληστεία μετά φόνου τριών επιβαινόντων σε πλοίο.

   Ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για την εκτέλεση Κολοκυθόπουλου θα δημοσιευτούν στο νομικό περιοδικό «Θέμις» του 1891: Μετά την απόρριψη σχετικής αίτησης χάριτος, ο μελλοθάνατος κλείσθηκε φρουρούμενος στον ναό του Αγίου Γεωργίου Καλαμάτας, όπου πέρασε τη νύχτα του «εξομολογούμενος εις τον ιερέα τα αμαρτήματά του και προσευχόμενος αδιακόπως». Κατόπιν, και ενώ οι καμπάνες χτυπούσαν πένθιμα, ο κατάδικος οδηγήθηκε, προς παραδειγματισμό, μέσα από την αγορά στον χώρο της παλαιάς Μητρόπολης και των παλαιών μνημάτων, όπου και εκτελέσθηκε, επάνω στον ήδη έτοιμο τάφο του, από τρεις στρατιώτες που τον πυροβόλησαν στο κεφάλι.

   Η επόμενη εκτέλεση δια τουφεκισμού, που θα καταγραφεί με τα μελανότερα γράμματα στην ιστορία, θα είναι η τελευταία πριν την έλευση του Όθωνα και την θέσπιση της καρατόμησης. Ο καταδικασθείς Γιωργάκης Μπεϊζαντές Μαυρομιχάλης, εις εκ των δολοφόνων του κυβερνήτη Καποδίστρια (27 Σεπτεμβρίου του 1831), θα εκτελεσθεί λίγες μέρες μετά (10 Οκτωβρίου), στην Πύλη της Ξηράς, στην πλατεία έξω από τα ανατολικά τείχη του Ναυπλίου. Την εκτέλεσή του θα παρακολουθεί πίσω από τα κάγκελα της φυλακής του Παλαμηδιού, όπου βρίσκεται έγκλειστος, ο πατέρας του, Πετρόμπεης.

   Όταν ο Όθων εγκατασταθεί στην Ελλάδα, ένα νέο νομοθέτημα προστίθεται στο ποινικό δίκαιο της χώρας. Σύμφωνα με το σχετικό άρθρο του (5), «Ο καταδικασθείς εις θάνατον αποκεφαλίζεται δια της λαιμητόμου [...] Το σώμα του ενταφιάζεται ησύχως και άνευ πομπής [...] Ειμπορεί δε κατ΄ έγκρισιν της Αστυνομίας και να παραδοθή, ζητηθέν, εις χείρας των συγγενών δια να ενταφιασθή παρ΄ αυτών με άκραν σιγήν».

   Η σταθερή λαιμητόμος θα στηθεί μετά την Πύλη της Ξηράς, στο «Αλωνάκι», έξω από τα ανατολικά τείχη του Ναυπλίου, στα ριζά του Παλαμηδιού. Εδώ θα εκτελεστούν το 1898 και οι δύο επίδοξοι δολοφόνοι του βασιλιά Γεωργίου Α΄, μετά την ανεπιτυχή απόπειρά τους στη θέση Άγιος Σώστης της σημερινής λεωφόρου Συγγρού στην Αθήνα.

   Το 1912, λοιπόν, επανέρχεται η εκτέλεση δια τουφεκισμού. Ο δημόσιος χαρακτήρας εφαρμογής της εσχάτης των ποινών εξακολουθεί με την κοινοποίηση του τόπου και του χρόνου των εκτελέσεων που πρόκειται να λάβουν χώρα. Τα πλήθη συγκεντρώνονται από νωρίς. Κάποιοι, ανάλογα με το έγκλημα του μελλοθανάτου, επευφημούν με ουρλιαχτά και χειροκροτήματα και κάποιοι άλλοι παραμένουν σιωπηλοί και τρομαγμένοι. Παρά τον παραδειγματισμό, στον οποίο -όπως υποστηρίζεται- στοχεύουν οι δημόσιες εκτελέσεις, ειδικοί επιστήμονες έχουν ήδη αρχίσει να διατυπώνουν ανοικτά τον προβληματισμό τους. Μιλούν για εθισμό του πλήθους στη θανάτωση, ή από την άλλη, και για πλήρη εξοικείωσή του με την αφαίρεση μίας ζωής, ανεξαρτήτως από το αν αυτή είναι «αμαρτωλή». Φαίνεται ότι οι πολίτες έχουν πλέον αναπτύξει ένα αισθητήριο «ρουτίνας» και αντιμετωπίζουν τις εκτελέσεις περίπου ως κομμάτι της καθημερινότητάς τους.

   ΑΡΙΘΜΟΙ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΙΛΙΓΓΟ

   Το 1931 με την ψήφιση του ν. 5060, ο δημόσιος χαρακτήρας των εκτελέσεων καταργείται. Η -αποκλειστικά με τουφεκισμό- εφαρμογή της εσχάτης των ποινών θα πραγματοποιείται σε περίκλειστο και ειδικά διαμορφωμένο χώρο των σωφρονιστικών καταστημάτων, παρουσία της δικαστικής Αρχής, ιερέα και γιατρού.

   Στην Ελλάδα η θανατική ποινή θα καταργηθεί με τον ν. 2172 του 1993, επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου και υπουργού Δικαιοσύνης Γεωργίου Κουβελάκη και θα κατοχυρωθεί πλήρως και συνταγματικά το 2001.

   Στο μεταξύ, σε αυτό το αιματηρό κομμάτι της ιστορίας θα καταχωρηθούν τα ονόματα:

   - Της 62χρονης Σταυρούλας Γκουβούση, ως της πρώτης γυναίκας που θα εκτελεστεί σε καιρό ειρήνης (κατά τη διάρκεια του πολέμου και του εμφυλίου έλαβαν χώρα πλείστες όσες εκτελέσεις) στην Ελλάδα, καταδικασμένης για την ιδιαζόντως ειδεχθή δολοφονία της εγκύου νύφης της, στο Λεωνίδιο Αρκαδίας, στις 26 Αυγούστου του 1960.

   - Του 27χρονου ηλεκτρολόγου Βασιλείου Λυμπέρη, ενόχου για τη δολοφονία της συζύγου του, της πεθεράς του και των δύο παιδιών του, στο Χαλάνδρι Αττικής, στις 25 Αυγούστου του 1972. Ήταν ο τελευταίος εκτελεσθείς σε εφαρμογή θανατικής ποινής.

   Παρά τη μαζική... καταδίκη της θανατικής ποινής παγκοσμίως και την από δεκαετίες καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας κατά της Θανατικής Ποινής, οι αριθμοί των εκτελέσεων δια επιβολής θανατικής ποινής τα τελευταία χρόνια προκαλούν ίλιγγο. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας (2025), μόνο το έτος 2025 έχουν καταγραφεί 2.707 εκτελέσεις σε 17 χώρες καταγράφοντας αύξηση 78% από εκείνες του 2024 (1.518 εκτελέσεις). Όπως σημειώνεται από την οργάνωση, στον συγκεκριμένο αριθμό δεν συμπεριλαμβάνονται οι χιλιάδες εκτελέσεις, που εκτιμάται ότι λαμβάνουν χώρα στην Κίνα, «η οποία παραμένει ο μεγαλύτερος “ εκτελεστής” παγκοσμίως αλλά δεν δημοσιοποιεί στοιχεία». Τη δεύτερη θέση στον δραματικό πίνακα κατέχει το Ιράν με 2.159 εκτελεσθέντες (υπερδιπλάσιους εκείνων του προηγούμενου έτους. Ακολουθούν η Σαουδική Αραβία με 356 εκτελέσεις, η Υεμένη με 51 και οι ΗΠΑ (σε πολιτεία, όπου ισχύει ακόμα η θανατική ποινή) με 47.

   Επιπλέον, σε 48 χώρες είναι καταγεγραμμένες τουλάχιστον 2.334 νέες θανατικές καταδίκες, ενώ περισσότεροι από 25.508 άνθρωποι, έγκλειστοι σε πτέρυγες μελλοθάνατων παγκοσμίως, μέρα με τη μέρα προσεγγίζουν τη στιγμή της εκτέλεσής τους!

   ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

   - «Ιστορία των Ελλήνων», ομαδικό (Εκδ. ΔΟΜΗ, Αθήνα 2004)

   - «Ξεχασμένα πρωτοσέλιδα - Ρεπορτάζ από τη νεοελληνική μικροϊστορία», Γ. Ράγκου (Εκδ. Polaris, Αθήνα 2016)

   - «Η θανατική ποινή στην Ελλάδα», Α.Ν. Δούμα (ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2012)

   - «Η Ελλάδα του Όθωνα», Εντ. Αμπου (Εκδ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, Αθήνα 2018)

   - «Το εγχειρίδιο του καλού δημίου / Οι εκτελέσεις από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα», Τζ. Άμποτ (Εκδ. ΝΑΡΚΙΣΣΟΣ, Αθήνα 2005)

   - ΠΝ Βασιλείου της Ελλάδος, Ναύπλιο 1834

   - «Πεθαμένοι που ανασαίνουν / από το ημερολόγιο ενός φυλακισμένου, που πέθανε μέσα στη φυλακή από φυματίωσι» (Εφ. ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, 1η Ιουλίου έως 6 Αυγούστου 1926)

   - «Θέμις» τεύχ. 13 (12/11 έως 17/12/1830) - Εβδομαδιαία Δικαστική Εφημερίς

   - «Οι φυλακές του Ναυπλίου» Ανδ. Καρκαβίτσα (Εκδ. Ελληνικές Εκδόσεις, Αθήνα 1998)

   - «Αστυνομικά Χρονικά», τεύχ. 249 (Εκδ. Αρχηγείον Αστυνομίας Πόλεων, Αθήνα 1965)

   - Αρχείο Εφημερίδων Τ. Α. Μανιατέα

   - Διεθνής Αμνηστία

   - Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού

   - Δήμος Πειραιά

ΑΠΕ ΜΠΕ