Τα Εξάρχεια η κεντρική συνοικία της Αθήνας

 Τα Εξάρχεια είναι κεντρική συνοικία της Αθήνας, η οποία αναπτύσσεται γύρω από την ομώνυμη πλατεία. Στα όρια της περιοχής δεσπόζουν εμβληματικά δημόσια κτήρια και ιδρύματα, με κυριότερα το ιστορικό συγκρότημα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Η συνοικία των Εξαρχείων εκτείνεται εντός των διοικητικών ορίων του Δήμου Αθηναίων και συνορεύει με άλλες ιστορικές γειτονιές του κέντρου. 

Συγκεκριμένα, στα δυτικά οριοθετείται από την Οδό Ζαΐμη και το συγκρότημα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, νοτιοδυτικά από τις οδούς Σόλωνος και Μπόταση που αποτελούν το τεχνητό όριο το οποίο διαχωρίζει τα Εξάρχεια από την περιοχή της Πλατείας Κάνιγγος και νοτιοανατολικά από την Οδό Χαριλάου Τρικούπη, έως το ύψος της Οδού Καλλιδρομίου, η οποία διακρίνει τη συνοικία από τις γειτονικές περιοχές της Νεάπολης και των Πευκακίων. Τέλος, τα Εξάρχεια οριοθετούνται στα βόρεια από την Οδό Δεληγιάννη, η οποία τα διαχωρίζει από τη μικρή συνοικία Μουσείο.

Ιστορία

Προέλευση του ονόματος και πρώτη οικιστική ανάπτυξη

Η ονομασία της συνοικίας προέρχεται από τον Ηπειρώτη έμπορο Έξαρχο, ο οποίος διατηρούσε ένα μεγάλο για τα δεδομένα της εποχής κατάστημα γενικού εμπορίου επί της διασταύρωσης των οδών Θεμιστοκλέους και Σόλωνος.

Κατά τις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξής της, η περιοχή κατοικήθηκε κυρίως από κτίστες και τεχνίτες που είχαν μεταναστεύσει από τις Κυκλάδες. Η σταδιακή και οργανωμένη αστική ανάπτυξη της γειτονιάς ξεκίνησε το 1865, όταν η περιοχή εντάχθηκε επίσημα στο πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας

Φοιτητικό κίνημα και πνευματική ζωή (19ος – αρχές 20ού αιώνα)

Η γειτνίαση της συνοικίας με τα κεντρικά κτήρια του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου μετέτρεψε τα Εξάρχεια, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, σε πόλο έλξης για φοιτητές, ακαδημαϊκούς και διανοούμενους.

Στην περιοχή εκδηλώθηκε η πρώτη μαζική φοιτητική διαμαρτυρία στην ιστορία του νεοελληνικού κράτους, τα Σκιαδικά (1859), γεγονός που εγκαινίασε την παράδοση της συνοικίας ως πεδίου κοινωνικών και πολιτικών διεκδικήσεων.

Τον Νοέμβριο του 1901, οι φοιτητές πρωταγωνίστησαν σε σφοδρές διαδηλώσεις με αφορμή τη μετάφραση του Ευαγγελίου στη δημοτική, γεγονότα γνωστά ως Ευαγγελικά, οι οποίες προκάλεσαν την παραίτηση της κυβέρνησης του Γεωργίου Θεοτόκη και του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Προκοπίου Β΄.

Η περίοδος των Δεκεμβριανών (1944)

Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, τα Εξάρχεια αποτέλεσαν το θέατρο σκληρών και πολύνεκρων ένοπλων συγκρούσεων, καθώς η περιοχή βρέθηκε γεωγραφικά και στρατιωτικά διχοτομημένη.

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν οχυρωθεί στον Λόφο του Στρέφη και στα γύρω κτήρια, έχοντας εγκαταστήσει, μεταξύ άλλων, πολυβολείο στην εμβληματική μπλε πολυκατοικία της Πλατείας Εξαρχείων.

Αντίθετα, οι κυβερνητικές δυνάμεις και τα βρετανικά στρατεύματα έλεγχαν το κτήριο του Χημείου επί της Οδού Σόλωνος, χρησιμοποιώντας το ως ορμητήριο για τη σταδιακή προέλασή τους προς τις γειτονικές συνοικίες της Νεάπολης και του Κολωνακίου.

Σύγχρονη ιστορία και πολιτική δραστηριότητα

Τον Νοέμβριο του 1973, η συνοικία βρέθηκε στο επίκεντρο της πολιτικής επικαιρότητας λόγω της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου ενάντια στο δικτατορικό καθεστώς. Κατά την περίοδο της Μεταπολίτευσης, τα Εξάρχεια εξελίχθηκαν σε σημείο συσπείρωσης φοιτητών, διανοουμένων, καθώς και υποστηρικτών της κοινοβουλευτικής και εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και του αναρχικού/αντιεξουσιαστικού χώρου.

Η έντονη πολιτικοποίηση της περιοχής οδήγησε συχνά σε εκτεταμένες αστυνομικές επιχειρήσεις, με χαρακτηριστικότερη την «Επιχείρηση Αρετή» το 1984, η οποία είχε ως επίσημο στόχο την απομάκρυνση μελών του πανκ κινήματος από την κεντρική πλατεία.

Η συνοικία σημαδεύτηκε από δύο κομβικά γεγονότα που προκάλεσαν ευρύτερες κοινωνικές αναταραχές. Συγκεκριμένα, τον Νοέμβριο του 1985 η δολοφονία του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά από ενέργεια αστυνομικού των ΜΑΤ προκάλεσε σφοδρά επεισόδια. Τα γεγονότα κατέληξαν στην κατάληψη του κτηρίου του Χημείου και στην άρση του πανεπιστημιακού ασύλου για πρώτη φορά από τη θέσπισή του. Τον Δεκέμβριο του 2008, η δολοφονία του 15χρονου Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από πυρά ειδικού φρουρού στην Οδό Μεσολογγίου αποτέλεσε το έναυσμα για τις ταραχές του Δεκεμβρίου του 2008, οι οποίες γενικεύτηκαν σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.

Οικονομία

Λόγω του πνευματικού χαρακτήρα της περιοχής, στα Εξάρχεια αναπτύχθηκε παραδοσιακά ένας μεγάλος αριθμός εκδοτικών οίκων, βιβλιοπωλείων, βιβλιοθηκών και τυπογραφείων.

Παράλληλα, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Οδός Στουρνάρη και οι κάθετοι σε αυτήν δρόμοι μετετράπησαν στο εμπορικό κέντρο της αγοράς ειδών πληροφορικής και τεχνολογίας στην Αθήνα, συγκεντρώνοντας πολυάριθμα εξειδικευμένα καταστήματα.

Αρχιτεκτονική

Κεντρικό σημείο αναφοράς της περιοχής αποτελεί η μπλε πολυκατοικία, η οποία βρίσκεται στη συμβολή της Πλατείας Εξαρχείων και της Οδού Αραχώβης. Το κτήριο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα του πρώιμου μοντερνισμού στην Ελλάδα. Κατά καιρούς, εκεί διέμειναν ή έζησαν τα παιδικά τους χρόνια εξέχουσες προσωπικότητες των γραμμάτων, των τεχνών και της πολιτικής, όπως οι Φρέντυ Γερμανός, Αλέκος Σακελλάριος, Αλέξης Μινωτής, Δημήτρης Χορν, Δημήτρης Μυράτ, Σοφία Βέμπο και Λεωνίδας Κύρκος.

Αθλητισμός

Το βασικότερο αθλητικό σωματείο της περιοχής είναι ο Αστέρας Εξαρχείων, η ιστορία του οποίου συνδέθηκε στενά με τη δραστηριότητα του επί σειρά ετών προέδρου του, Ανδρέα Μαζαράκη. Το όνομα του τελευταίου έχει δοθεί τιμητικά στο κλειστό γήπεδο καλαθοσφαίρισης που βρίσκεται στον Λόφο του Στρέφη.

Πρόσωπα

Λόγω του ιδιαίτερου πνευματικού και πολιτιστικού της χαρακτήρα, η συνοικία των Εξαρχείων υπήρξε τόπος κατοικίας, δημιουργίας και δραστηριοποίησης κορυφαίων εκπροσώπων των γραμμάτων, των εικαστικών τεχνών και της μουσικής σκηνής της χώρας.

Προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών

Ιστορικοί κάτοικοι της συνοικίας αποτελούν οι Νικόλαος Γύζης, εμβληματικός ζωγράφος της Σχολής του Μονάχου, ο οποίος έζησε και εργάστηκε στην περιοχή, Δημήτριος Φιλιππότης, διακεκριμένος Τήνιος γλύπτης του 19ου αιώνα, Γεώργιος Σουρής, σατιρικός ποιητής και εκδότης, η οικογένεια του οποίου συνδέθηκε με την ιστορική Οδό Καλλιδρομίου, Ναπολέων Λαπαθιώτης, ποιητής της περιόδου του Μεσοπολέμου, ο οποίος διέμενε στην πατρική του οικία στη συμβολή των οδών Κουντουριώτου και Οικονόμου, Κατίνα Παξινού, κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου, βραβευμένη με Όσκαρ, Γιώργος Ιωάννου, λογοτέχνης και πεζογράφος, ο οποίος κατά την περίοδο της διαμονής του στην Αθήνα κατοικούσε στην Οδό Βασιλείου Δεληγιάννη, Αρλέτα, ιδιαίτερη φωνή του Νέου Κύματος και της ελληνικής έντεχνης μουσικής, η οποία έζησε στη συμβολή των οδών Ιουστινιανού και Καλλιδρομίου

Η εναλλακτική σκηνή των Εξαρχείων

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, σειρά δημιουργών συνέδεσε άρρηκτα το όνομα και το έργο της με την εναλλακτική και αντισυμβατική κουλτούρα της περιοχής. Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνονται οι Παύλος Σιδηρόπουλος, θεωρούμενος ως ο «πρίγκιπας» της ελληνικής ροκ σκηνής, Νικόλας Άσιμος, αντισυμβατικός τραγουδοποιός και καλλιτέχνης του δρόμου, του οποίου το «χώμα-προετοιμαστήριο» βρισκόταν στην Οδό Θεμιστοκλέους, και Κατερίνα Γώγου, ποιήτρια και ηθοποιός, της οποίας το λογοτεχνικό έργο αποτύπωσε με ωμότητα την κοινωνική πραγματικότητα της συνοικίας.

Συγκοινωνίες

Η συνοικία των Εξαρχείων παρουσιάζει υψηλό βαθμό προσβασιμότητας, καθώς αποτελεί κομβικό σημείο για τις αστικές συγκοινωνίες του πολεοδομικού συγκροτήματος της Αθήνας.

Στην ευρύτερη περιοχή έχουν την αφετηρία τους ή διέρχονται πολυάριθμες γραμμές αστικών λεωφορείων. Οι οδικοί αυτοί άξονες συνδέουν τη συνοικία με το κέντρο της πόλης και τα προάστια, εξυπηρετώντας τις καθημερινές ανάγκες μετακίνησης.

Η πρόσβαση στο Μετρό Αθήνας πραγματοποιείται περιμετρικά της συνοικίας μέσω των υφιστάμενων σταθμών «Πανεπιστήμιο» (Γραμμή 2 (κόκκινη), σε κοντινή απόσταση από τα νότια όρια της περιοχής), «Ομόνοια» (Γραμμή 1 (πράσινη) και Γραμμή 2 (κόκκινη), στα νοτιοδυτικά της συνοικίας) και «Βικτώρια» (Γραμμή 1 (πράσινη), στα βόρεια όρια των Εξαρχείων).

Η περιοχή πρόκειται να αποκτήσει δικό της σταθμό («Εξάρχεια») απευθείας επί της κεντρικής πλατείας, στο πλαίσιο της κατασκευής της νέας Γραμμής 4 του Μετρό, οι εργασίες της οποίας ξεκίνησαν με τις πρόδρομες παρεμβάσεις το 2022.

Με την ολοκλήρωση και τη λειτουργία του σταθμού αυτού, η Πλατεία Εξαρχείων θα συνδεθεί με μέσο σταθερής τροχιάς για πρώτη φορά μετά από πολλές δεκαετίες. Ιστορικά, η περιοχή εξυπηρετούνταν από τη γραμμή 14 του παλαιού δικτύου τραμ της Αθήνας, η οποία διέθετε στάση επάνω στην πλατεία και καταργήθηκε το 1937.

ΠΗΓΗ ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ