Οι 200 Έλληνες κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής

 Οι 200 της Καισαριανής ήταν Έλληνες κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, ως αντίποινα για τη δράση της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΛΑΣ. Η συντριπτική πλειοψηφία από τους εκτελεσθέντες ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ και παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής από το προηγούμενο δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, που τους κρατούσε δέσμιους.

Πολιτικοί κρατούμενοι δικτατορίας Μεταξά

Από το τέλος του 1936 έλαβε χώρα μαζική καταστολή πολιτικών αντιφρονούντων από το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά, κυρίως μελών και υποστηρικτών του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, με βάση το Ιδιώνυμο του Ελευθέριου Βενιζέλου. Τον Φεβρουάριο του 1937, το καθεστώς άρχισε να συγκεντρώνει τους κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Το 1940 αρνήθηκε την αποφυλάκισή τους, ώστε να στρατευθούν εναντίον των κατακτητών στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, απαιτώντας την υπογραφή δήλωσης μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού.

Μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας, τον Απρίλιο του 1941, το μεταξικό καθεστώς παρέδωσε 600 κρατούμενους της Ακροναυπλίας στους Γερμανούς κατακτητές.[2] Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα της Κατούνας, της Βόνιτσας, του Λαζαρέτου και της Κέρκυρας. Άλλοι 300 στάλθηκαν στο στρατόπεδο Λάρισας-Τρικάλων. Από το στρατόπεδο της Λάρισας, 54 εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου 1943.

Με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών, στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες κρατούμενους της Λάρισας στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου.

Στις 27 Απριλίου 1944, διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό ΠΖ του Ελληνικού Στρατού Μανώλη Σταθάκη επιτέθηκε κατά του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου (Generalmajor) της ναζιστικής Γερμανίας Φράντς Κρεχ (Franz Krech) και της συνοδείας του στην περιοχή των Μολάων της Λακωνίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο και μελών της συνοδείας του.

Την προηγούμενη ημέρα είχε γίνει η απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε από Βρετανούς και Έλληνες αντιστασιακούς στην Κρήτη. Το Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών με τη συνεργασία και του ΕΑΜ άφησε σκοπίμως να διαρρεύσει, για λόγους προπαγάνδας, ότι ο υποστράτηγος Κρεχ εκτελέστηκε από την Γκεστάπο ως αντιφρονών και έδωσε στη δημοσιότητα πλαστογραφημένο γράμμα του όπου καλούσε τους Γερμανούς στρατιώτες σε λιποταξία.

Αναγγελία αντιποίνων

Φυλλάδιο με την ανακοίνωση για την εκτέλεση 200 κομμουνιστών φυλακισμένων στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944 από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής, σε αντίποινα για τον φόνο ενός Γερμανού στρατηγού από Έλληνες αντάρτες.

Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η Καθημερινή στις 30 Απριλίου 1944 δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:

Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:

Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.

Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος.

Η ίδια ανακοίνωση μοιράστηκε και στη μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής.

Οι οργανώσεις του ΕΑΜ και της Κομματικής Οργάνωσης Αθηνών του ΚΚΕ προσπάθησαν σε συνδικαλιστικό και φοιτητικό επίπεδο να τους διασώσουν, ενώ έγινε προσπάθεια και για ένοπλη επέμβαση από τον ΕΛΑΣ, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε. Έγιναν ψηφίσματα σωματείων υπέρ της σωτηρίας των μελλοθάνατων, έγινε συγκέντρωση συγγενών στη Μητρόπολη, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός στο διαμέρισμά του προσευχόταν υπέρ της σωτηρίας τους. Όταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ τον Θεό».

Από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή

Μνημείο στο Σκοπευτήριο Καισαριανής με τα ονόματα των 200 εκτελεσθέντων κομμουνιστών την 1η Μαΐου 1944 από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, σε αντίποινα για τον φόνο ενός Γερμανού στρατηγού από Έλληνες αντάρτες.

Στις 30 Απριλίου 1944 κυκλοφόρησε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου η φήμη ότι τα SS σκόπευαν να εκτελέσουν 200 κρατούμενους ως αντίποινα. Ο διοικητής Καρλ Φίσερ (Karl Fischer) κάλεσε κάποιους από τους προϊσταμένους στα συνεργεία, όλους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές, και τους ζήτησε να υποδείξουν ποιοι μη κρατούμενοι από την εποχή του καθεστώτος Μεταξά θα μπορούσαν να τους αντικαταστήσουν, καθώς οι ίδιοι θα μεταφέρονταν την επομένη σε άλλο στρατόπεδο. Επίσης, διέταξε τους κρατούμενους από τη Χαλκίδα να πάρουν πίσω τα προσωπικά τους είδη και να βρίσκονται μπροστά στα μαγειρεία την επομένη το πρωί, προκειμένου να μεταφερθούν σε άλλο στρατόπεδο. Με δεδομένη τη φήμη για μαζική εκτέλεση, όλοι όσοι μίλησαν με τον Φίσερ πίστεψαν ότι επρόκειτο να εκτελεστούν. Έτσι, οι Ακροναυπλιώτες προσπάθησαν να αποχαιρετήσουν όσους περισσότερους από τους φίλους τους ήταν δυνατόν.

Ακολούθως μαζεύτηκαν στον θάλαμο 1 του Μπλοκ 3, όπου με μουσική από δύο κιθάρες κι ένα βιολί έγινε αποχαιρετιστήριο γλέντι. Το επόμενο πρωί, πριν από το προσκλητήριο, συγκέντρωσαν τους Χαλκιδαίους και τους επιβίβασαν σε φορτηγά που τους απομάκρυναν από το στρατόπεδο. Μετά το πρωινό συσσίτιο, ο Φίσερ κάλεσε γενικό προσκλητήριο, στο οποίο διάβασε μια λίστα διακοσίων ονομάτων. Αυτοί ήταν οι 200 που θα εκτελούνταν, ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού. Η ομάδα των μελλοθανάτων περιλάμβανε όλους τους Ακροναυπλιώτες, πλην 16 ατόμων, τους Αναφιώτες και μερικούς άλλους κρατούμενους.

Εκτέλεση των 200

Το ξημέρωμα της 1ης Μαΐου 1944 συγκεντρώθηκαν μπροστά στα μαγειρεία όπου, πριν επιβιβαστούν στα αυτοκίνητα, άρχισαν να τραγουδούν τον Εθνικό ύμνο, το τραγούδι της Ακροναυπλίας και τον σκοπό του δημοτικού τραγουδιού Σουλιώτισσες του Χορού του Ζαλόγγου[10] μπροστά στα μάτια των έκπληκτων Ναζί που δεν είχαν τρόπο να αντιδράσουν.

Οι 200 του Χαϊδαρίου μεταφέρθηκαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής και ανά 20 άτομα εκτελέστηκαν με οπλοπολυβόλα. Οι σοροί μεταφέρθηκαν στο Τρίτο Νεκροταφείο Αθηνών, όπου τάφηκαν σε ατομικούς τάφους. Μεταξύ των εκτελεσμένων, ήταν ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης (εκτελούσε και χρέη διερμηνέα) και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στελέχη του ΚΚΕ με χρέη στρατοπεδάρχη, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους προτάθηκε από τον διοικητή Φίσερ. Επίσης, ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας, όπως και οι κομμουνιστές δημοτικοί σύμβουλοι της Καβάλας (εξελέγησαν το 1934 και καθαιρέθηκαν τέσσερις μήνες αργότερα), ο Παρασκευάς Μακέδος και ο Νίκος Νεγρεπόντης.

Απολογισμός

Ο Βασίλης Μπαρτζιώτας στο βιβλίο του «Άστραψε φως η Ακροναυπλία» αναφέρει ότι ήταν 135 στους 200 οι φυλακισμένοι Ακροναυπλιώτες που εκτελέστηκαν την 1η Μαΐου του 1944 στην Καισαριανή. Μεταξύ των 200 εκτελέστηκαν και έξι τροτσκιστές και πέντε αρχειομαρξιστές.

Σύμφωνα με την απολογία του Χέλμουτ Φέλμυ στη Δίκη της Νυρεμβέργης, ο συνταγματάρχης Παπαδόγγονας λόγω προσωπικής συμπάθειας στον υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, διέταξε χωρίς ανωτέρα εντολή είτε από τη Γερμανική διοίκηση είτε από το Υπουργείο Εσωτερικών, τη θανάτωση 100 αντιστασιακών ή ύποπτων για αντιστασιακή δράση, ενώ παρόμοια ήταν και τα συναισθήματα από ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας.

 Παράλληλα οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 στην Αθήνα. Συνολικά εκτελέστηκαν ως αντίποινα τουλάχιστον 325, ενώ υπήρξαν και άλλοι νεκροί στον δρόμο της επιστροφής της 117 Μεραρχίας από τους Μολάους στη Σπάρτη. Ο Χέλμουτ Φέλμυ δικαιολόγησε τον αριθμό των εκτελεσμένων λόγω της ιδιότητας του Κρεχ ως διοικητή Μεραρχίας.

Φωτογραφικά ντοκουμέντα

Στις αρχές του 2026, 12 φωτογραφίες, που αποδίδονται στην εκτέλεση των 200 της Καισαριανής, ήρθαν στην δημοσιότητα από Βέλγο συλλέκτη, που τις παρουσίασε στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών eBay στις 14 Φεβρουαρίου. Σύμφωνα με τον συλλέκτη, οι φωτογραφίες προέρχονται από την συλλογή του Γερμανού λοχία, Χέρμαν Χόϊερ, που υπηρετούσε σε τάγμα με έδρα τη Μαλακάσα. Στις φωτογραφίες διακρίνονται ευδιάκριτα οι αγωνιστές σε στιγμιότυπα από την αναχώρησή τους στο Χαϊδάρι, να περπατούν με το κεφάλι ψηλά στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής κοιτώντας κατάματα τον φωτογραφικό φακό, μέχρι και τον τοίχο του εκτελεστικού αποσπάσματος έχοντας υψωμένη την αριστερή γροθιά.

Το ΚΚΕ και τα υπόλοιπα κόμματα της Αριστεράς και Κεντροαριστεράς, με ανακοινώσεις τους ζήτησαν από την Ελληνική Πολιτεία να κινήσει πρωτοβουλίες για την απόκτησή τους, ώστε να μπορέσουν να εκτεθούν δημόσια συμβάλλοντας στην ιστορική μνήμη του τόπου. Άμεσα ανταποκρίθηκαν η κυβέρνηση και η Βουλή των Ελλήνων. Το σύνολο της συλλογής των φωτογραφιών κηρύχθηκε μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού -μετά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβούλιου Νεωτέρων Μνημείων- λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα.

Ειδικοί εμπειρογνώμονες που απεστάλησαν στην Γάνδη, επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα της συλλογής, που αποτελείται από 262 φωτογραφίες τραβηγμένες στην Ελλάδα την περίοδο 1943-1944. Η συλλογή των φωτογραφιών αποσύρθηκε άμεσα από τον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών ενώ κρίθηκε πως το φωτογραφικό υλικό είναι αυθεντικό. Στις 20 Φεβρουαρίου, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε στο Βέλγιο προσύμφωνο με τον συλλέκτη για την απόκτηση της συλλογής.

Από τις πρώτες στιγμές, το ΚΚΕ μέσα από τα αρχεία του και οι απόγονοι των εκτελεσθέντων συμβάλουν στην ταυτοποίηση των προσώπων, ώστε η ιστορία στη λεζάντα της να γράψει τα ονόματά τους στις φωτογραφίες αυτές.

Εκδηλώσεις μνήμης

Ήδη από την κατοχική περίοδο έγιναν κινήσεις τιμής της μνήμης των εκτελεσμένων. Στις 17 Μαΐου 1944 τμήμα 100 ενόπλων του ΕΛΑΣ κατάθεσε στεφάνι στον χώρο της εκτέλεσης. Κάθε χρόνο τα πολιτικά κόμματα της Αριστεράς διοργανώνουν εκδηλώσεις για τη μνήμη τους, ενώ ο Δήμος Καισαριανής διοργανώνει τους αγώνες δρόμου ΣΟΥΚΑΤΖΙΔΕΙΑ.

Με αφορμή την συμπλήρωση 80 χρόνων από την εκτέλεση των 200 αγωνιστών, διοργανώθηκε μεγάλη εκδήλωση-συναυλία στις 6 Απριλίου 2024, στο γήπεδο του Α.Ο. Νήαρ Ηστ Καισαριανής από το ΚΚΕ, με την συμμετοχή της Μαρίας Φαραντούρη και της Φωτεινής Βελεσιώτου. Στην εκδήλωση παρέστη και η Μάγδα Φύσσα, μητέρα του δολοφονημένου Παύλου Φύσσα, στην οποία η Μαρία Φαραντούρη αφιέρωσε το εμβληματικό τραγούδι Το γελαστό παιδί.

Μεγάλη συναυλία στον χώρο του Σκοπευτηρίου, με φόντο τα συγκλονιστικά φωτογραφικά ντοκουμέντα, διοργάνωσε στις 25 Απριλίου 2026 το ΚΚΕ, σε καλλιτεχνική επιμέλεια του Γιώργου Νταλάρα, με επιλογή από τραγούδια μεγάλων συνθετών, ποιητών και στιχουργών. Τα τραγούδια ερμήνευσαν οι Φωτεινή Βελεσιώτου, Γιάννης Διονυσίου, Παντελής Θαλασσινός, Βιολέτα Ίκαρη, Βαγγέλης Κορακάκης, Νατάσσα Μποφίλιου, Γιώτα Νέγκα, Γιώργος Νταλάρας, Μίλτος Πασχαλίδης, Ασπασία Στρατηγού, Κώστας Τριανταφυλλίδης, «Κοινοί Θνητοί»