Η Τύλισος είναι μεγάλο χωριό και έδρα ομώνυμης Κοινότητος του Δήμου Μαλεβιζίου στην Περιφεριακή Ενότητα Ηρακλείου της Κρήτης. 

Ανήκε στην Επαρχία Μαλεβιζίου. Η θέση του είναι στις ανατολικές υπώρειες του Ψηλορείτη, μέσα σε μικρή πεδιάδα, που είναι κατάφυτη από αμπέλια και ελαιώνες.

Οι κάτοικοι της ασχολούνται κυρίως με την ελαιοκαλλιέργεια και την αμπελοκαλλιέργεια. Παράγονται λάδι , κρασί, σταφίδα, εσπεριδοειδή. Υδρεύεται από τις πηγές Λούτρα και Αγίου Μάμα. 

Στην Τύλισο βρίσκονται οι εκκλησίες του Αγίου Νικολάου, ο οποίος είναι και πολιούχος, του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, του Αγίου Αντωνίου, της Κοίμησης της Θεοτόκου με ίχνη τοιχογραφιών και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Εξάλλου, υπάρχουν και τα εξωκλήσια, όπως του Αγίου Μάμα, της Παναγίας Κεράς, της Παναγίας της Λούτρας, του Αγίου Αντωνίου και του Αγίου Γεωργίου.

Το σημερινό χωριό διασώζει ακέραιο το προελληνικό όνομα της αρχαίας πόλης, στα ερείπια της οποίας έχει κτιστεί. Αξιοθέατο αποτελεί ο αρχαιολογικός χώρος της Τυλίσου. Η πόλη ανασκάφτηκε από τον Ιωσήφ Χατζηδάκη, ιατρό και αρχαιολόγο, που υπήρξε από τους ιδρυτές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας της Κρήτης και του Μουσείου του Ηρακλείου. 

Η ανακάλυψη της αρχαίας πόλης έγινε τυχαία, καθώς το 1906, ένας κάτοικος του χωριού, ενώ έσκαβε, βρήκε τέσσερεις μεγάλους λέβητες, τους οποίους τους έφερε για πούλημα στο Ηράκλειο. Σε εργαστήρι κάποιου χαλκουργού, η ομάδα του Χατζηδάκη τους είδε τυχαία και τους αγόρασε για το Μουσείο. 

Στη συνέχεια έλαβαν άδεια να ξεκινήσουν οι ανασκαφές και εκείνες άρχισαν το 1912 και διήρκεσαν τρία χρόνια. Το 1940 ο καθηγητής Νικόλαος Πλάτων έκανε εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης των μεγάρων της Τυλίσου, κάτι που συνεχίστηκε και στη δεκαετία του '50.

Στη διάρκεια εργασιών για τη στερέωση των διαδοχικών πλακόστρωτων δρόμων ανακαλύφθηκε νέα πλακόστρωτη αυλή. Αυτά χρονολογούνται από το 1400-1200 π.Χ. Κατά τις αρχαιολογικές ανασκαφές ανακαλύφθηκαν σημαντικότατα και σπάνια αρχαία ευρήματα, όπως τρεις πελώριοι χάλκινοι λέβητες, μοναδικοί στο Αιγαίο Πέλαγος, ένα χάλκινο ειδώλιο, πινακίδες σε ανακτορική Α μινωική γραφή, πιθάρι με χαραγμένη επιγραφή στη Γραμμική Α, ρυτό από οψιδιανό, δεξαμενή νερού, τάφοι που ανήκουν στην τελευταία περίοδο ακμής (1400-1200 π.Χ.) , σφραγίδες και πήλινα αγγεία.

 Η αρχιτεκτονική των μεγάρων και οι τοιχογραφίες που βρέθηκαν στην αρχαία Τύλισο προσιδιάζουν τις αντίστοιχες της Κνωσού. Οι δύο πόλεις συνδέονταν ιδιαίτερα την περίοδο 1450-1200 π.Χ., όπως φαίνεται από τα ευρήματα.

Η θέση της πόλης εντοπίστηκε  από δύο περιηγητές του περασμένου αιώνα, τον Πάσλεϊ και το Σπρατ. Ο πρώτος μάλιστα έγραψε ότι άκουσε από τους κατοίκους το όνομα της αρχαίας πόλης και αυτό του ήταν αρκετό για να καταλάβει ότι βρισκόταν στην αρχαία Τύλισο.

Η ύπαρξη ιχνών ιερού της μινωικής εποχής σε ένα δέντρο, στην κορυφή του όρους Πύργος. Το Ιερό ιδρύθηκε γύρω στο 2000 π.Χ. και βρέθηκε το 1962 από τον αρχαιολόγο Αλεξίου. Στο χώρο αυτό ανακαλύφθηκαν λατρευτικά σκεύη και ειδώλια από πηλό, τα οποία φυλάσσονται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Το γεγονός ότι το όνομα της αρχαίας πόλης διατηρείται μέρι σήμερα σημαίνει ότι η περιοχή δεν έπαψε να κατοικείται. Στα ενετικά αρχεία, αναφέρεται με διάφορες παραλλαγές της ονομασίας. 

Το 1271 σε συμβόλαιο προπώλησης κρασιού, αναφέρεται ως Tilise, και σε συμβόλαιο του 1301 αναφέρεται ως Dilisi. Στο «Κατάστοιχο των Εκκλησιών και των Μοναστηριών του Κοινού» αναφέρεται ως Dilese (1248), Delese (1268) και Tilisso (1450). 

Σε έγγραφο του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα του 1374 αναφέρεται ως Tilisso. Ο Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 την αναφέρει ως Teles. Στην απογραφή του Καστροφύλακα (1583), αναφέρεται ως Telese με 546 κατοίκους (Κ102). Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται ως Tylisso με 90 χριστιανικές και 10 μουσουλμανικές οικογένειες.

Η Τύλισος βρισκόταν πάνω στο δρόμο ο οποίος συνέδεε την κεντροανατολική Κρήτη με την δυτική. Ο δρόμος, αφού περνούσε από την Τύλισο, διέσχιζε ένα φαράγγι και έφτανε στον Σκλαβόκαμπο και τις Γωνιές και στη συνέχεια στην Αξό. 

Λόγω της στρατηγικής θέσης της Τυλίσσου στην έξοδο του φαραγγιού, κατά την επανάσταση του 1866 δόθηκε μάχη στις 7 Απριλίου 1867, με σκοπό την αναχαίτηση του Ρεσίτ πασά, ώστε να μην περάσει στη δυτική Κρήτη. 

Παρά τις ενισχύσεις, ο Ρεσίτ δεν κατάφερε να περάσει και οπισθοχώρησε στο χωριό Μονή. Η μάχη αυτή έγινε γνωστή ως η μάχη της Τυλίσου.

Στην απογραφή του 1881, η Τύλισος είχε 536 χριστιανούς και 47 Τούρκους κατοίκους. Στις επόμενες απογραφές η Τύλισος είχε 775 (1900), 932 (1920), 1.139 (1928), 1.177 (1940), 1.322 (1951), 1.372 (1961), 1.167 (1971) και 1.230 (1981) κατοίκους.

Ως οικισμός αναφέρεται το 1925, γραμμένη Τύλισσος (με 2 "σ"), στο ΦΕΚ 27Α - 31/01/1925 να ορίζεται έδρα της ομώνυμης νεοϊδρυθείσας κοινότητας. Το 1940 το όνομά της διορθώθηκε σε Τύλισος και από το 1997 μέχρι το 2010 με το ΦΕΚ 244Α - 04/12/1997 (σχέδιο Καποδίστριας) ορίστηκε έδρα του ομώνυμου δήμου.

 Σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης και την τροποποίησή του Κλεισθένης Ι, αποτελεί κοινότητα που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Τυλίσου του Δήμου Μαλεβιζίου ενώ σύμφωνα την απογραφή του 2011 απογράφησαν 933 κάτοικοι

Στον οικισμό λειτουργούν μεταξύ άλλων περιφερειακό ιατρείο, φαρμακείο, ΚΕΠ, παιδικός σταθμός, νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, Γυμνάσιο, Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας, αστυνομικός σταθμός, ταχυδρομείο, ΟΤΕ, αγροτικός συνεταιρισμός, ΚΑΠΗ. Πολιτιστικά δραστηριοποιούνται ο Πολιτιστικός Σύλλογος Τυλίσου, ο Σύλλογος Νεολαίας Τυλίσου καθώς επίσης και ο Σύλλογος Γυναικών, με το όνομα "Δίκτυννα". 

Από αθλητική άποψη, ο Αθλητικός Όμιλος Τυλίσου αγωνίζεται στο ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα στην Α΄ερασιτεχνική κατηγορία της Ε.Π.Σ. Ηρακλείου. 

Στην Τύλισο υπάρχουν δύο γήπεδα ποδοσφαίρου, ανάμεσα στα οποία και ένα για "καλτσέτο" (5Χ5).

Στο 11ο χιλιόμετρο της παλιάς εθνικής οδού Ηρακλείου-Ρεθύμνου βρίσκεται στα δεξιά της Τυλίσου ο Αρόλιθος ή Σερβύλλι, ένα παραδοσιακό χωριό. Εκεί ανάμεσα στα άλλα βρίσκονται ξενοδοχείο, ταβέρνες και μουσείο Αγροτικής Ιστορίας και Λαϊκής Τέχνης. Ο Αρόλιθος είναι τουριστικό συγκρότημα που αναπαριστά κρητικό παραδοσιακό χωριό.

 

 

 Είμαστε» στη δεκαετία του 1960. Συνολικά 13.000 άτομα συμμετέχουν σε μία μελέτη επτά χωρών για τις διατροφικές συνήθειες των πληθυσμών τους.

«Είναι όλοι τους άνω των 90 ετών και το σημαντικό στοιχείο που καταγράφεται στην επικαιροποίηση των στοιχείων είναι ότι, πέρα από υγιεινή διατροφή, οι 40 Κρητικοί απάντησαν ότι από τότε μέχρι σήμερα νηστεύουν πριν από τις εορτές του Πάσχα, των Χριστουγέννων, τον Δεκαπενταύγουστο, αλλά και ότι Τετάρτη και Παρασκευή δεν τρώνε λάδι», δήλωσε στο «Εθνος» ο καθηγητής προληπτικής ιατρικής και διατροφολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Αντώνης Καφάτος

Ο 40άρης του ’60 και ο 40άρης του 2010…



Η Κρητική διατροφή μπορεί να αποδεικνύεται βάλσαμο για την υγεία και τη μακροζωία αλλά όπως φαίνεται οι Κρητικοί την εγκατέλειψαν…

Τα συγκριτικά αυτά στοιχεία έδειξαν όχι απλά την εγκατάλειψη της κρητικής διατροφής αλλά -κυρίως- τις επιπτώσεις που είχε αυτό στην υγεία των κατοίκων του νησιού. Το προφίλ του κρητικού 40 ετών το 1960 (που όλος ο κόσμος θεωρούσε φαινόμενο όσον αφορά τις παθήσεις στην καρδιά) ήταν ένας άνθρωπος που ήταν κατά μέσο όρο 63 κιλά, έτρωγε σπανίως κόκκινο κρέας, λίγες φορές άσπρο, έπινε λίγο κόκκινο κρασί και κατανάλωνε πολλά όσπρια και λαχανικά που παράγονταν στο νησί. Ο 40άρης του 2010 είναι υπέρβαρος, με μέσο όρο τα 83 κιλά, τρώει σχεδόν καθημερινά κόκκινο κρέας και μάλιστα με πολλά λίπη, πίνει πολύ και -μάλιστα- ποτά με υψηλή περιεκτικότητα σε αλκοόλ όπως ουίσκι.




Καταναλώνει δε σαφέστατα λιγότερα λαχανικά από το 40άρη του ‘60 και από τη διατροφή τείνουν να εκλείψουν εντελώς τα όσπρια. Χαρακτηριστικά είναι τα στοιχεία ότι το 1960 στη Κρήτη η ημερήσια κατανάλωση κρέατος κατ’ άτομο ήταν 35 γραμμάρια και σήμερα έχει ανέλθει στα 124 γραμμάρια…

Η μελέτη η οποία έγινε με συμμετοχή συνολικά 13.000 ανδρών από 16 διαφορετικές περιοχές επτά χωρών (Φιλανδία, Ολλανδία, Ιαπωνία, Ηνωμένες Πολιτείες, Ιταλία, Γιουγκοσλαβία και Ελλάδα). Στόχος ήταν να διερευνηθεί η (σαφής τότε) σχέση διατροφής και τρόπου ζωής με τα καρδιαγγειακά νοσήματα.

 Με λαμπρότητα και καλό καιρό, εορτάστηκαν την Τρίτη 6 Ιανουαρίου 2026, οι καθιερωμένες τελετές του Αγιασμού των Υδάτων στο Δήμο Μινώα Πεδιάδας.

Το πρωί τελέστηκε Πανηγυρική Αρχιερατική Θεία Λειτουργία και η Ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Ανδρέα Αρχιεπισκόπου Κρήτης στο Αρκαλοχώρι. Ακολούθησαν οι τελετές καθαγιασμού των Υδάτων, από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου κ.κ, Ανδρέα, αρχικά στη γραφική Λίμνη Λιβάδες Θραψανού και στη συνέχεια στο Λιμάνι του Τσούτσουρα, στις οποίες παρέστησαν ο Δήμαρχος Μινώα Πεδιάδας Βασίλης Κεγκέρογλου στελέχη της Δημοτικής Αρχής, εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τοπικοί φορείς αλλά και πλήθος κόσμου, τιμώντας με αυτό τον τρόπο, τη μεγάλη εορτή των Θεοφανίων.

Το μοναδικό επίνειο του Δήμου Μινώα Πεδιάδας, συγκέντρωσε για μία ακόμη χρονιά πλήθος κατοίκων και επισκεπτών, οι οποίοι παρακολούθησαν τον Αγιασμό των Υδάτων και την τελετή κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού. Στα δροσερά νερά του Τσούτσουρα, βούτηξαν αρκετοί θαρραλέοι κολυμβητές,  οι οποίοι πήραν την ευλογία του Σεβασμιωτάτου και τις ευχές του Δημάρχου ενώ οι τρεις τυχεροί που έπιασαν το σταυρό, ανάμεσα τους και ένα κορίτσι, πήραν ως δώρο εκ μέρους του Δήμου, ένα λεύκωμα με τις ομορφιές του τόπου, το ιστορικό βιβλίο «ο Κωστής ο Αρκαλοχωρίτης» και γούρια για καλοτυχία.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί, ότι στο λιμάνι του Τσούτσουρα πραγματοποιήθηκε η καθιερωμένη κοπή της βασιλόπιτας που έκοψαν ο Δήμος Μινώα Πεδιάδας με τον Πολιτιστικό Σύλλογο και τον Σύλλογο Αλιέων Τσούτσουρα. Ο Δήμαρχος μάλιστα προσέφερε στον τυχερό που κέρδισε το φλουρί της βασιλόπιτας του Δήμου, ένα σακίδιο πλάτης και ένα λεύκωμα του Δήμου.

Σε δήλωση του, ο Δήμαρχος Μινώα Πεδιάδας, Βασίλης Κεγκέρογλου, ανέφερε:

«Τα Θεοφάνια αποτελούν μια ημέρα βαθιάς πίστης, ελπίδας και πνευματικού φωτισμού. Είθε η χάρη του Αγίου Πνεύματος να μας ενδυναμώνει και να μας καθοδηγεί, χαρίζοντας μας καθαρότητα σκέψης και αισιοδοξία για το αύριο. Να γίνει οδηγός, ώστε με ενότητα και υπευθυνότητα να χτίσουμε ένα μέλλον αντάξιο των δημοτών και των παιδιών μας. Χρόνια πολλά και ευλογημένα σε όλες και όλους, με ιδιαίτερες ευχές στις εορτάζουσες και τους εορτάζοντες, να έχουν υγεία, φώτιση και κάθε καλό στη ζωή τους».

Υπενθυμίζουμε ότι, την Τετάρτη  7 Ιανουαρίου 2026, ημέρα εορτής του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου, εορτάζει η Ιερά Mονή Αγίου Ιωάννη Καλλέργη στη Δημοτική Ενότητα Καστελλίου. 

Στο πλαίσιο της εορτής, από τις 07:00 – 10:30, πραγματοποιήθηκε -όπως κάθε χρόνο – Πανηγυρική Αρχιερατική Θεία Λειτουργία στην Ιερά Mονή και στη συνέχεια τελετή αγιασμού των υδάτων με το παραδοσιακό έθιμο της «στέρνας».

 Με τη δέουσα λαμπρότητα και ιεροπρέπεια εορτάσθηκαν την Τρίτη 6 Ιανουαρίου 2026 τα άγια Θεοφάνεια στους Ιερούς Ναούς –Ενοριακούς και Προσκυνηματικούς– και στις Ιερές Μονές της Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπύτνης και Σητείας.

Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ιεραπύτνης και Σητείας κ. Κύριλλος, συνεχίζοντας την μακρά παράδοση των προκατόχων του, χοροστάτησε στην Ακολουθία του Όρθρου, ιερούργησε και τέλεσε τον Μεγάλο Αγιασμό στον Ιερό Καθεδρικό Ναό Αγίας Αικατερίνης Σητείας, και ακολούθως τον Αγιασμό των υδάτων στο λιμάνι της πόλης.

Αντί κηρύγματος ο Σεβασμιώτατος, ανέγνωσε την Εγκύκλίο του για την εορτή των Θεοφανείων, όπου μεταξύ άλλων, επεσήμενε ότι: «…δεχόμενος ο Ιησούς το βάπτισμα, ταυτίζεται με όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως, ταυτίζεται με τον κάθε αμαρτωλό που χρειάζεται συγχώρηση, σωτηρία και αναγέννηση. Σύμφωνα με την ευχή του «Μεγάλου Αγιασμού», που μας μυσταγωγεί με τον καλύτερο τρόπο στην εορτή των Θεοφανείων είναι τα σωτήρια για μας αποτελέσματα «των Θεοφανείων», δηλαδή ότι «Σήμερα, το νερό του Ιορδάνη, η παρουσία του Κυρίου, το μετέβαλε σε φάρμακο. Σήμερα, με το αγιασμένο αυτό νερό, νερό του Ιορδάνου, ξεπλένονται όλα των ανθρώπων τα πταίσματα»… 

Ακούγοντας την ευχή αυτή, αντιλαμβανόμαστε πως ο Ιησούς ήρθε για να ανακαινίσει και να φωτίσει όλη την κτίση. Γι᾽ αυτό και η Εκκλησία με το νερό του «Μεγάλου Αγιασμού» ραντίζει όλα τα σπίτια, όλους τους ανθρώπους και όλη την κτίση. Τα πάντα δέχονται την ευλογία του Θεού και όλα τον δοξάζουν».

Και κατέληξε την Εγκύκλιο ομιλία του ως εξής: «…Αδελφοί μου, η Εκκλησία μας σήμερα, με την ευχή του Μεγάλου Αγιασμού, ευλόγησε το νερό ώστε να γίνει «αφθαρσίας πηγή, αγιασμού δώρον, αμαρτημάτων λυτήριον, νοσημάτων αλεξιτήριον», και οι πιστοί που μεταλαμβάνουν αυτό, να λαμβάνουν «τον αγιασμόν, την ευλογίαν, την κάθαρσιν, την υγείαν».

Μετά το πέρας της Αρχιερατικής Θείας Λειτουργίας και της Ακολουθίας του Μεγάλου Αγιασμού, με τη συνοδεία της Φιλαρμονικής του Δήμου Σητείας, και παρουσία των Αρχών σχηματίσθηκε πομπή προς το λιμάνι της Σητείας, όπου ο Σεβ. Μητροπολίτης κ. Κύριλλος, περιστοιχούμενος από τον Πανοσιολ. Πρωτοσύγκελλο και Ηγούμενο της Ι. Μονής Τοπλού Αρχιμ. Αμβρόσιο Σκαρβέλη, τον Εφημέριο του Ιερού Καθεδρικού Ναού Αγίας Αικατερίνης, και τον Διάκονο Θεμιστοκλή Μπεϊνά, τέλεσε τον Αγιασμό των υδάτων και έριξε τον Σταυρό στη θάλασσα από το καΐκι, κατά την αρχαία παράδοση. Νεαροί κολυμβητές και μέλη του Ναυτικού Ομίλου Σητείας έπεσαν και φέτος και ανέσυραν τον Σταυρό από τα παγωμένα νερά. Ο Σεβ. κ. Κύριλλος συνεχάρη τους κολυμβητές και ευχήθηκε ολόψυχα σε όλους χρόνια πολλά, μέσα στη φωτολουσμένη ατμόσφαιρα των Θεοφανείων, με τη Χάρη του εν Ιορδάνη Επιφανέντος Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Εκκλησιάσθηκαν και στη συνέχεια παρέστησαν στην τελετή του Αγιαμού των υδάτων ο Δήμαρχος Σητείας κ. Γιώργος Ζερβάκης, ο Αντιπεριφερειάρχης Λασιθίου κ. Ιωάννης Ανδρουλάκης, η Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου κ. Μάρω Νικητάκη, οι Αντιδήμαρχοι κ.κ. Κωνσταντίνος Λυμπερίου και Στυλιανός Σπυριδάκης, ο Θεματικός Αντιπεριφερειάρχης Αθλητισμού της Περιφέρειας Κρήτης κ. Λεωνίδας Τερζής, ο Διοικητής της 11ης Μ.Σ.Ε.Π. Ζήρου Επισμηναγός Μόσχος Παλουριώτης, ο Διοικητής του Αστυν. Τμήματος Σητείας κ. Εμμανουήλ Βουτυράκης, ο Λιμενάρχης Σητείας Πλωτάρχης κ. Ιωάννης Ψαράκης, ο Πρόεδρος του Λιμενικού Ταμείου Σητείας κ. Εμμανουήλ Αϊλαμάκης, μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου και πλήθος Σητειακών.