Το Κουμούλι βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του νησιού, δίπλα στην Χερσόνησο Ροδωπού, σε υψόμετρο 150 μέτρα.

 Απέχει περίπου 13 χιλιόμετρα δυτικά από το Γεράνι (έδρα του δήμου) και 30 χιλιόμετρα δυτικά από τα Χανιά ενώ στα νοτιοανατολικά του περνάει ο Β.Ο.Α.Κ.

Αναφέρεται επίσημα, ως ξεχωριστός οικισμός το 1940 να προσαρτάται στην τότε κοινότητα Καμάρας-Κουμουλίου.

  Πρόκειται για φυσικά προστατευμένη έκταση ανάμεσα σε τέσσερα βραχώδη εξάρματα, σε υψόμετρο περίπου 600 μέτρων. Ο χώρος είναι σχετικά επίπεδος και καλλιεργήσιμος, διαθέτει πηγές και είναι εντελώς αθέατος από τη δίοδο Παχιά Άµµος-Ιεράπετρα.

Τα δύο από τα 4 βράχια που περιζώνουν το χώρο έχουν οχυρώσεις στην κορυφή τους.

Ιστορία

Φαίνεται ότι ο οικισμός που αναπτύχθηκε εκεί ήταν της Ρωμαϊκής και πρωτοβυζαντινής περιόδου. Ανεξάρτητα από αυτό, το σημείο θα πρέπει να χρησιμοποιήθηκε σαν κάστρο-καταφύγιο από την αρχαιότητα μέχρι ίσως και την ενετική περίοδο. Σημειωτέον, έχουν αναφερθεί και παλαιότερα ίχνη χρήσης, κατά τους ΥΜ ΙΙΙΓ, Πρωτογεωμετρικούς, Γεωμετρικούς και Σκοτεινούς Χρόνους.

Οι οχυρώσεις ανήκουν στην Β’ Βυζαντινή περίοδο (μετά δηλαδή την εκδίωξη των Σαρακηνών τον 10 αι.) και προφανώς την εποχή εκείνη υπήρξε φρούριο, ο ρόλος του οποίου πρέπει να ήταν η κατόπτευση μεγάλου μέρους της νότιας ακτής της Κρήτης και του Ισθμού της Ιεράπετρας (του πιο στενού σημείου της Κρήτης μεταξύ Αιγαίου και Λιβυκού).

Το φρούριο πρέπει να εγκαταλείφθηκε νωρίτερα από τον 13ο αιώνα καθώς δεν αναφέρεται στα βενετσιάνικα κατάστιχα.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Η κατασκευή της τοιχοποιίας και στους δύο βράχους είναι ισχυρή και αποτελείται από αργολιθοδομή με χρήση άφθονου κονιάματος µε αστρακάσβεστο και κουρασάνι.

Ο δυτικός οχυρωμένος είχε έκταση μόλις ενάμιση στρέμμα. Η μικρή έκταση σε συνδυασμό με την απουσία κτισμάτων και κεραμικών ευρημάτων δείχνει και μάλλον ήταν σημείο όπου υπήρχε απλά παρατηρητήριο.

Ο λόφος ανατολικότερα ήταν μεγαλύτερος με πιο περίπλοκη τοιχοποιία και με λείψανα κτισμάτων.

Πηγές

Νίκος Μ. Γιγουρτάκης, Μεταπτυχιακή εργασία στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, «Βυζαντινές οχυρώσεις στην Κρήτη κατά τη Β΄ βυζαντινή περίοδο (961-1204)», Ρέθυμνο 2004

    Το φρούριο του Αποκόρωνα υπήρξε ένα από τα πιο σημαντικά βενετσιάνικα κάστρα του Κόλπου της Σούδας και της Κρήτης. Σήμερα σώζονται διάφορα ακαθόριστα ερείπια που δεν θυμίζουν καθόλου κάστρο.

Το Όνομα του Κάστρου

Στο λόφο Καστέλλι ανατολικά από τις Καλύβες στο νομό Χανίων υπήρχε κατά το Στράβωνα η αρχαία πόλη Ιπποκορώνιον. Εξ αυτού προφανώς προέκυψε η ονομασία του κάστρου από τους Ενετούς Castel Apicorno ή Bicorna που έδωσε το όνομα του σε όλη την επαρχία και στο δήμο και διατηρήθηκε μέχρι σήμερα σαν «Αποκόρωνας» παρόλο που δεν υπάρχει πια κάστρο.

Ιστορία

Η επαρχία του Αποκόρωνα κατά την Ενετοκρατία ήταν Καστελανία (“Di Apicorno”) με κεντρικό φρούριο, και έδρα του Καστελάνου. Το φρούριο ήταν χτισμένο στο λόφο «Καστέλι» ανατολικά του χωριού Καλύβες, από όπου η θέα σε όλο τον κόλπο είναι μοναδική. Σκοπός της οικοδόμησής του ήταν ο διοικητικός και στρατιωτικός έλεγχος της περιοχής, ο έλεγχος της εισόδου του Κόλπου, αλλά και των παραλίων όπου υπήρχε άφθονο νερό για τον ανεφοδιασμό των πλοίων.

Το φρούριο πρέπει να χτίστηκε στην αρχή της Ενετοκρατίας στην Κρήτη, δηλαδή τις πρώτες δεκαετίες του 13oy αιώνα. Κάποιες πηγές αποδίδουν την κατασκευή του στον Πεσκατόρε, τον Γενουάτη πειρατή που πρόλαβε για λίγο να προηγηθεί των Ενετών στην κατάληψη της Κρήτης, αλλά η απόδοση της κατασκευής τόσο πολλών κάστρων στον Πεσκατόρε είναι ούτως ή άλλως υπερβολική.

Το φρούριο ήταν αρκετά μεγάλο, γιατί σε έγγραφο του μηχανικού Monani (1631), αναφέρει ότι είχε τους περισσότερους κατοίκους από όλα τα φρούρια του νησιού.

Ο πειρατής Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα κατέστρεψε το φρούριο το 1538. Κατά την Οθωμανική κατάκτηση, το 1646, πριν προλάβουν οι Τούρκοι να το καταλάβουν, οι Ενετοί το αφόπλισαν και το εγκατέλειψαν. Οι Τούρκοι το επισκεύασαν, αλλά με την έναρξη της επανάστασης του 1821 έγινε αμέσως στόχος των επαναστατών, οι οποίοι και το κατέστρεψαν ολοσχερώς.

Από το φρούριο διατηρείται σήμερα μόνο η μπαρουταποθήκη, η οποία χρησιμεύει σαν κατοικία.

Πολύ πιθανόν πάντως μέρος των ερειπίων να είναι υπολείμματα του Κούλε που έχτισαν στις Καλύβες οι Τούρκοι το 1867 (αν και δεν είναι απολύτως εξακριβωμένο ότι εδώ ήταν η θέση εκείνου του κούλε).

Πηγές

Ιστοσελίδα Cretan Beaches - Φρούριο του Αποκόρωνα